Gevolgen

Geluid

Hoorbaar wiekgeluid, laagfrequent geluid, de geldende normen en de vraag waarom metingen en ervaringen uiteenlopen.

Ons standpunt

Leefbaar Stegeren is tegen Windpark Ondersloot 3. De komende onderzoeken zijn nodig om gevolgen controleerbaar in beeld te brengen en inwoners te beschermen, maar veranderen ons standpunt over dit plan en deze locatie niet.

Geluid en ernstige hinder zijn bekende effecten; de belasting per woning en cumulatie vragen projectspecifieke berekeningen.

Geluid in één minuut

Windturbines veroorzaken geluid en de kans op ernstige hinder stijgt met de geluidbelasting; dat staat vast. Ook kan een deel van de omwonenden hinder ervaren wanneer aan de norm wordt voldaan.

Hoe hoog de belasting bij uw woning zou worden, is voor Ondersloot 3 nog niet berekend. Dat vereist een projectspecifieke berekening met de definitieve opstelling, waarin ook De Veenwieken meetelt en waarin naast het jaargemiddelde kenmerken als pulserend en laagfrequent geluid worden beoordeeld.

Betekenis en eisen voor Ondersloot →
Volledige onderzoeken en bronnen →

Wat vaststaat over geluid en hinder

Windturbines maken een pulserend geluid dat vooral 's nachts kan opvallen, wanneer het achtergrondgeluid laag is. Het geluid bevat ook laagfrequente componenten; die worden doorgaans minder goed tegengehouden door muren en ramen dan hogere tonen. Hoe sterk dat in een woning merkbaar is, verschilt per situatie, afstand en weersomstandigheden.

Hinder binnen de norm blijkt uit Nederlands vragenlijstonderzoek en uit metingen in enkele gebieden. Hoe vaak en hoe sterk dat optreedt verschilt per persoon en per locatie. Over de vraag welke gezondheidsgevolgen dat op langere termijn heeft, en of de normering passend is voor zeer hoge turbines, wordt nog gediscussieerd.

Twee recente onderzoeken voegen nieuwe informatie toe aan de discussie. Een Zweeds meet- en modelonderzoek rapporteert hogere infrageluidniveaus bij moderne turbines dan eerder voor oudere en kleinere turbines werd gemeld. Een Duitse congresanalyse meldt meer geregistreerde hartdiagnoses in gemeenten met veel windturbines. Geen van beide onderzoeken toont aan dat laagfrequent geluid deze diagnoses veroorzaakt. Verderop op deze pagina worden de bevindingen, beperkingen en vragen voor Ondersloot afzonderlijk behandeld.

Wat weten we, en hoe zeker is dat?

Wij delen bevindingen op deze pagina in naar bewijskracht, zodat duidelijk is wat stevig is onderbouwd en wat nog een vraag is.

Sterk onderbouwd: Windturbines produceren een pulserend geluid dat vooral 's nachts opvalt, en de hinder neemt gemiddeld toe naarmate de geluidbelasting hoger is. Dit volgt uit Nederlands onderzoek en uit de richtlijn van de WHO.
Aanwijzingen: Over laagfrequent geluid, over de vraag of een jaargemiddelde norm passend is voor zeer hoge turbines en over gezondheidseffecten op langere termijn bestaan onderzoeken en signalen, maar geen eenduidige conclusie.
Praktijkervaring: Omwonenden en berichtgeving bij bestaande windparken beschrijven hoorbaar geluid in bepaalde nachten en bij bepaalde windrichtingen, ook wanneer aan de norm wordt voldaan.
Nog vast te leggen in de onderzoeksopzet: Welke norm en beoordelingscriteria voor Ondersloot worden gebruikt, wat de berekende geluidbelasting per woning is, of er een nulmeting komt en welke uitkomsten betekenen dat het plan niet verder kan.

Hoe wij onderzoeken en bronnen beoordelen

Betekenis en eisen voor Ondersloot

Cumulatieve gevolgen

Woningen in het gebied liggen al binnen de invloedssfeer van Windpark De Veenwieken. Geluid van meerdere windparken kan bij elkaar optellen, afhankelijk van afstand, windrichting en turbinetype.

Wij doen hier geen uitspraak over de omvang van dat gezamenlijke effect. Wel is het een punt dat in de akoestische beoordeling van Ondersloot uitdrukkelijk aan de orde moet komen.

Mogelijke betekenis voor omwonenden

Amplitudemodulatie: het ritmische karakter van het geluid

Het geluid van een windturbine is niet gelijkmatig. Telkens wanneer een wiek langs de mast gaat, verandert het geluidsniveau kort. Dat regelmatig aanzwellen en afnemen heet amplitudemodulatie en wordt door omwonenden vaak beschreven als een zoevend, kloppend of brommend ritme.

Dit ritmische karakter maakt het geluid opvallender dan een constant geluid van hetzelfde niveau. Het valt vooral op wanneer het achtergrondgeluid laag is, bijvoorbeeld ’s nachts, en wanneer de weersomstandigheden de overdracht van geluid bevorderen. De gangbare geluidmaten drukken het gemiddelde niveau uit en niet dit karakter; dat is een van de redenen waarom berekende waarden en ervaren hinder uiteen kunnen lopen.

Bron: Het geluid van een turbine zwelt aan en neemt af telkens wanneer een wiek langs de mast gaat, en bevat ook laagfrequente componenten.
Afstand: Hoe sterk het geluid bij een woning merkbaar is, verschilt per situatie en per afstand.
Wind en weer: Windrichting, windsnelheid en weersomstandigheden beïnvloeden de overdracht van geluid; ’s nachts is het achtergrondgeluid vaak laag.
Bij de woning: Wat als hinderlijk wordt ervaren hangt niet alleen af van het geluidsniveau, maar ook van het karakter en de duur van het geluid.

Schematische weergave. De geluidbelasting bij een woning hangt af van meerdere factoren. Dit schema geeft geen berekende geluidbelasting of concrete situatie bij Windpark Ondersloot weer. De getekende begroeiing is alleen landschappelijke context.

Lden en Lnight: wat de normmaten wel en niet zeggen

Uitleg van de geluidmaten Lden en Lnight bij windturbines
Maat	Wat wordt gemeten of berekend?	Wat zegt het niet?
Lden	Het over een heel jaar gemiddelde geluidsniveau over dag, avond en nacht, waarbij avond en nacht zwaarder meetellen omdat geluid dan als hinderlijker wordt ervaren.	Wat er op een afzonderlijke avond of nacht bij een woning hoorbaar is.
Lnight	Het over een heel jaar gemiddelde geluidsniveau in de nachtperiode.	Hoe vaak, hoe lang en met welk karakter het geluid in specifieke nachten optreedt.

Omdat het jaargemiddelden zijn, kan aan de norm worden voldaan terwijl er afzonderlijke nachten zijn met duidelijk hoorbaar geluid, bijvoorbeeld bij bepaalde windrichtingen of windsnelheden. Dat verklaart deels waarom berekeningen en ervaringen uiteenlopen.

Een geluidnorm sluit ernstige hinder niet volledig uit. Lees op de pagina Gezondheid hoe RIVM en WHO de relatie tussen geluidbelasting, hinder en gezondheid duiden.

Omwonenden beschrijven vooral het brommende, ritmische karakter van het geluid en het onvoorspelbare optreden ervan als belastend. Het gaat daarbij niet alleen om het geluidsniveau, maar ook om het karakter en de duur van het geluid.

Wat voor Ondersloot 3 moet worden berekend

De komende onderzoeksopzet moet vastleggen welke woningen worden doorgerekend, welke turbinegegevens worden gebruikt, hoe nachtelijk en laagfrequent geluid wordt beoordeeld en hoe het bestaande geluid van De Veenwieken wordt opgeteld. Deze onderwerpen moeten vóór een besluit openbaar en controleerbaar worden beoordeeld.

Een jaargemiddelde alleen is daarvoor niet genoeg. Nodig is ook inzicht in:

nachtelijke situaties;
afzonderlijke woningen;
amplitudemodulatie;
laagfrequent geluid en infrageluid;
cumulatie met De Veenwieken;
de bestaande achtergrondbelasting;
vooraf vastgelegde beoordelingscriteria en een duidelijke grens waarboven het plan niet verder kan;
openbare berekeningen en uitkomsten per woning.

Omdat er in het gebied al tien turbines van Windpark De Veenwieken staan, gaat het bij Ondersloot om een mogelijke geluidbelasting bovenop een bestaande situatie. De berekeningen moeten die cumulatie, de nachtsituatie en de belasting per woning uitdrukkelijk meenemen. Vooraf moet duidelijk zijn welke uitkomsten onaanvaardbaar zijn en betekenen dat het plan niet verder kan.

Cumulatieve verslechtering werd vooraf al besproken

Bij De Veenwieken werd voor toetspunt 26 een stijging van de berekende cumulatieve geluidbelasting van 40 naar 52 dB genoemd. De uitspraak van de Raad van State duidt toetspunt 26 aan als gelegen te Dedemsvaart, maar noemt geen adres; zonder controle van het volledige MER koppelen wij dit toetspunt niet aan een specifieke woning of aan Ommerkanaal.

Het bevoegd gezag erkende de berekende cumulatieve belasting van 52 dB, maar stelde dat voor de totale cumulatieve geluidbelasting geen afzonderlijke wettelijke norm gold. De verslechtering werd aanvaardbaar geacht vanwege het belang van het windpark en omdat de windturbines afzonderlijk aan de geldende norm konden voldoen.

Dit waren berekende waarden. Het ging niet om gemeten waarden en ook niet om een vastgestelde normoverschrijding.

Bewoners vroegen vóór de vergunningverlening bovendien al om een waarborgcommissie en een toezichthoudend orgaan waar zij met klachten terechtkonden.

Bekijk de waarschuwingen over cumulatie, toezicht en klachten Klachten en toezicht

Veel geraadpleegd geluid- en hinderonderzoek betreft andere, doorgaans lagere turbinetypen. Hoogte alleen bepaalt de geluidbelasting niet; ook bronvermogen, rotoromvang, bedrijfsinstellingen, afstand, weersomstandigheden en cumulatie zijn bepalend. Voor Ondersloot zijn daarom actuele berekeningen per woning en een cumulatieve beoordeling met Windpark De Veenwieken nodig.

Ervaring met turbines van deze hoogte

De twee recente onderzoeken maken locatiespecifiek onderzoek niet overbodig, maar juist belangrijker. Voor Ondersloot zijn nog geen openbare projectspecifieke berekeningen beschikbaar waaruit blijkt welke belasting door laagfrequent geluid, inclusief infrageluid, bij omliggende woningen wordt verwacht. Zie de twee onderzoeken en de vragen voor Ondersloot.

Wat weten we nog niet?

welke geluidsniveaus bij welke woningen zijn te verwachten;
welke normen uiteindelijk op dit project van toepassing zijn;
hoe de cumulatie met Windpark De Veenwieken wordt beoordeeld;
hoe de nachtsituatie en het karakter van het geluid worden meegewogen;
wat het lopende RIVM-onderzoek naar windturbinegeluid, hinder en slaapverstoring oplevert. Volgens het RIVM worden de resultaten in het eerste kwartaal van 2027 gepubliceerd.
of bij de beoordeling van Ondersloot ook het infrasone deel van het geluid wordt berekend, en met welke rekenmethode;
of terrein- en weersomstandigheden driedimensionaal worden meegerekend, zoals het onderzoek van Mattsson en collega’s nodig acht;
of de gebruikte rekenmethode is getoetst aan turbines van de omvang die voor Ondersloot in beeld is.

Actuele procedurestatus

Volgens de openbare provinciale procesinformatie is de formele projectprocedure nog niet officieel gestart (peildatum 15 oktober 2026). Voorbereidende activiteiten en bestaande algemene onderzoeken zijn daarvan te onderscheiden. Zie de provinciale processtatus.

Volledige onderzoeken en bronnen

Hieronder staan de uitgebreide onderzoeks- en bronbesprekingen. Zij zijn inklapbaar; de volledige inhoud blijft beschikbaar en via directe links bereikbaar.

Wat onderzoek en officiële bronnen hierover zeggen

Wat RIVM en WHO schrijven

Het RIVM concludeert dat er een duidelijke relatie bestaat tussen windturbinegeluid en hinder: gemiddeld neemt de hinder toe bij hogere geluidbelasting. Voor slaapverstoring kan op basis van het beschikbare onderzoek nog geen eenduidige conclusie worden getrokken. Voor andere gezondheidseffecten, waaronder hart- en vaatziekten, is evenmin een duidelijk causaal verband met windturbinegeluid aangetoond.

De WHO beoordeelt in de Environmental Noise Guidelines (2018) de bewijskracht per gezondheidseffect: voor hinder als het sterkst, voor andere effecten als beperkt tot zeer laag. Dat is een gezondheidskundige aanbeveling en geen juridisch bindende Nederlandse norm.

Deze twee publicaties bespreken bestaand onderzoek. Afzonderlijke studies, praktijkmetingen en congresbijdragen staan daarnaast: zij kunnen een signaal zijn voor nader onderzoek. Wij vermelden bij elke bron het soort bron en de bewijskracht.

Vergelijkbaarheid. Veel van het onderzoek in de overzichten van RIVM en WHO betreft bestaande windparken met turbines die lager zijn dan de onderzoeksvariant van 280 meter voor Ondersloot, op uiteenlopende afstanden en in andere landschappen. De uitkomsten zijn daarom niet zonder meer rechtstreeks naar Windpark Ondersloot te vertalen. Vier voorziene turbines tot 280 meter kunnen niet worden beoordeeld alsof het om dezelfde situatie gaat als bij oudere, aanzienlijk lagere turbines. Hoogte is niet de enige bepalende factor, maar vergroot wel de ruimtelijke schaal van het project. Bronvermogen, rotoromvang, bedrijfsinstellingen, afstand, weersomstandigheden en cumulatie moeten daarom met actuele gegevens worden doorgerekend.

Over hinder en slaapverstoring staat de wetenschappelijke vergelijking op de pagina Gezondheid.

Laagfrequent geluid bij windturbines: twee onderzoeken, nieuwe vragen

Windturbinegeluid bevat ook lage frequenties. Infrageluid, met frequenties beneden 20 hertz, vormt het laagste gedeelte van dit laagfrequente geluid. Twee recente onderzoeken bekijken verschillende kanten van dit onderwerp: een Zweeds onderzoek naar de productie en verspreiding van infrageluid en een Duitse analyse van geregistreerde hartdiagnoses in gemeenten met veel en weinig windturbines.

Peer-reviewed onderzoek

Zweden: hogere infrageluidniveaus bij moderne turbines

Ken Mattsson en collega’s van Uppsala University en University of Gävle onderzochten met praktijkmetingen en een geavanceerd driedimensionaal rekenmodel hoe infrageluid van moderne windturbines zich verspreidt.

Het model werd getoetst aan metingen bij twee moderne Zweedse windparken. De onderzoekers concluderen dat moderne, grote windturbines aanzienlijk hogere infrageluidniveaus produceren dan eerder bij oudere en kleinere turbines werd gerapporteerd. Ook laten zij zien dat weersomstandigheden, luchtlagen, bodem en terrein invloed kunnen hebben op de verspreiding.

Soort onderzoek:: peer-reviewed meet- en modelonderzoek
Wat is onderzocht:: productie en verspreiding van infrageluid
Wat is niet onderzocht:: hinder, slaap of gezondheid bij omwonenden
Status:: wetenschappelijk onderzoek; niet locatiespecifiek voor Ondersloot

Beperkingen van het Zweedse onderzoek

het onderzoek gaat over productie en verspreiding van infrageluid, niet over gezondheidseffecten;
er zijn geen hinder-, slaap- of ziekte-uitkomsten bij omwonenden onderzocht;
het model is gevalideerd met metingen bij twee Zweedse windparken;
de berekende verspreiding blijft afhankelijk van turbinegegevens, terrein en weersomstandigheden;
het onderzoek stelt niets vast over Windpark Ondersloot.

Bekijk het Zweedse onderzoek

Onderzoekssignaal

Duitsland: meer hartdiagnoses gemeld in gemeenten met veel windturbines

Een Duitse congresanalyse vergeleek geregistreerde diagnoses in vier gemeenten rond Paderborn. In Borchen en Lichtenau, met veel windturbines, werden volgens de onderzoekers meer nieuwe gevallen van hartfalen en ernstige hartritmestoornissen geregistreerd dan in Delbrück en Hövelhof, waar weinig windturbines staan.

De onderzoekers beschrijven een statistisch verband en vragen om nader onderzoek, voorlichting en duidelijkheid over grenswaarden.

Soort onderzoek:: retrospectieve analyse, gepresenteerd als congresposter
Wat is onderzocht:: geregistreerde diagnoses in vier gemeenten
Wat is niet vastgesteld:: dat laagfrequent geluid of infrageluid de oorzaak is
Status:: onderzoekssignaal; geen bewijs van causaliteit en niet locatiespecifiek voor Ondersloot

Bekijk het congresposter Lees het bijbehorende artikel

Het artikel van TKP is een journalistieke, opiniërende secundaire bron. De kop en conclusies van dat artikel zijn geen vaststaand wetenschappelijk feit.

Wat zeggen deze onderzoeken gezamenlijk?

De onderzoeken beantwoorden verschillende vragen. De Zweedse studie rapporteert hogere niveaus in het infrageluidgedeelte van het laagfrequente geluidsspectrum bij moderne turbines. De Duitse analyse meldt een statistisch verband tussen veel windenergie en meer geregistreerde hartdiagnoses.

Samen bewijzen deze onderzoeken niet dat laagfrequent geluid de gemelde aandoeningen veroorzaakt. Ze geven wel aanleiding om de blootstelling rond moderne, zeer hoge windturbines zorgvuldig en onafhankelijk te meten en mogelijke gezondheidseffecten verder te onderzoeken.

Standpunt van Leefbaar Stegeren

Niet achteraf constateren dat kennis ontbrak. Eerst meten en onderzoeken, dan pas besluiten.

Dit is onze redactionele positie en geen conclusie van de onderzoekers.

Nog onbeantwoord

Welke vragen roept dit op voor Ondersloot?

Wordt bij het geluidsonderzoek het volledige laagfrequente spectrum onderzocht, inclusief infrageluid beneden 20 hertz?
Zijn de gebruikte brongegevens representatief voor de onderzoeksvariant van 280 meter?
Worden terrein, bodem, luchtlagen, windrichting en andere weersomstandigheden in een driedimensionale berekening meegenomen?
Wordt de cumulatie met de bestaande turbines van Windpark De Veenwieken per woning berekend?
Komt er een onafhankelijke nulmeting van de bestaande geluidssituatie bij omliggende woningen?
Worden de verwachte geluidbelasting buiten en de verwachte geluidbelasting binnenshuis, ook tijdens de nacht, vooraf per woning berekend en openbaar gemaakt?
Hoe worden nieuwe wetenschappelijke onderzoeken en gezondheidssignalen betrokken bij de milieueffectrapportage en vergunningverlening?
Welke uitkomsten van de berekeningen en beoordeling zijn onaanvaardbaar en betekenen dat het plan niet verder kan?

Op deze vragen is nog geen openbaar antwoord. Geen van deze onderzoeken, metingen of maatregelen is tot nu toe toegezegd.

Nederlandse metingen, rechtspraak en hinderonderzoek

In Dronten en omgeving is tussen juni 2023 en december 2024 bij tien woningen continu gemeten door DGMR en Sensornet. Uit dat rapport bleek dat op zeven plekken het turbinegeluid in de nachtelijke uren tussen 01.00 en 04.00 uur de boventoon voerde (Omroep Flevoland, 2025). Dit zijn metingen; zij zeggen niets over gezondheidsuitkomsten. De turbinehoogtes en de afstanden tot de bemeten woningen volgen niet uit de berichtgeving, en het betreft een open polderlandschap. Een rechtstreekse vergelijking met Stegeren is daarom niet mogelijk.

In diezelfde gemeente verplichtte de rechter het bevoegd gezag om het geluid van draaiende turbines verder te onderzoeken. Volgens de berichtgeving van Omroep Flevoland betreft dat een onderzoeksplicht in die concrete zaak. Het is geen oordeel over de landelijke geluidsnormen en geen uitspraak over de vraag of het geluid schadelijk is. Wij baseren ons hier op journalistieke verslaglegging; de volledige uitspraak hebben wij niet kunnen inzien.

Update 23 september 2026. De voorzieningenrechter van de Raad van State heeft in een voorlopige beslissing het verzoek afgewezen om dit geluidsonderzoek tijdens het hoger beroep op te schorten. Er is nog geen uitspraak in de hoofdzaak en er is geen normoverschrijding vastgesteld. Zie de uitgebreide behandeling bij Praktijkvoorbeelden.

Het TNO-onderzoek uit 2022 (TNO 2022 P10127) noemt geluid als de meest genoemde bron van hinder onder omwonenden van vier Nederlandse windparken. Aan een steekproef van 8.400 omwonenden werd een vragenlijst gestuurd; ongeveer 2.200 mensen namen deel. Het gaat om bestaande parken met turbines die aanzienlijk lager zijn dan 280 meter en zonder de cumulatie met een tweede windpark zoals bij Ondersloot aan de orde is; de uitkomsten zijn daarom niet één-op-één op Stegeren van toepassing.

Reportages en signalen uit de praktijk

Journalistieke reportages laten zien welke zorgen, ervaringen en maatschappelijke discussies rond windturbinegeluid spelen. Zij kunnen aanleiding geven tot vragen en nader onderzoek, maar vormen op zichzelf geen wetenschappelijk bewijs en zeggen niet welke geluidbelasting of hinder bij Windpark Ondersloot zal optreden.

Hinder en slaap

Zembla (BNNVARA, 8 december 2022) (opent in een nieuw tabblad) beschrijft in een journalistiek onderzoek de ervaringen van omwonenden die zeggen ’s nachts wakker te liggen van windturbinegeluid, onder meer bij de Brabantse Peel, en de waarschuwingen die volgens de redactie eerder aan de overheid zijn gegeven. Het gaat om gemelde ervaringen en journalistieke reconstructie; een oorzakelijk verband met gezondheidsklachten is daarmee niet wetenschappelijk vastgesteld.

In de uitzending “Windmolenlawaai” (Zembla, 5 december 2022) (opent in een nieuw tabblad) vertellen omwonenden dat zij slecht slapen en stress ervaren en dat klagen weinig zin heeft omdat het geluid binnen de geldende normen valt. Dat is de weergave van bewonerservaringen en niet van gemeten geluidbelasting.

Omroep West (8 juni 2026) (opent in een nieuw tabblad) meldt dat omwonenden van drie windmolens op bedrijventerrein Lansinghage in Zoetermeer sinds enkele maanden een lage bromtoon horen, terwijl die turbines er al ruim vijftien jaar staan; de Omgevingsdienst Haaglanden bevestigt enkele klachten en is een onderzoek gestart. De oorzaak was ten tijde van de publicatie niet vastgesteld.

Laagfrequent geluid en infrageluid

NPO Radio 1, Nieuwsweekend (29 november 2025) (opent in een nieuw tabblad) besteedt aandacht aan bewoners in en rond Dronten die zeggen wakker te liggen van een laagfrequente bromtoon, en spreekt daarover met een oud-huisarts die is aangesloten bij een belangenorganisatie van omwonenden. Het betreft een radio-item met ervaringen en een standpunt van een belanghebbende, geen zelfstandig wetenschappelijk onderzoek.

Argos (HUMAN/VPRO, 26 september 2020) (opent in een nieuw tabblad) bericht dat een klinisch fysicus van het LUMC op basis van een analyse van internationale studies stelt dat langdurige blootstelling aan laagfrequent geluid bestaande hartklachten kan verergeren. Dit is de weergave van het standpunt van één onderzoeker in een journalistiek programma; het RIVM ziet in het beschikbare onderzoek geen aanwijzingen dat laagfrequent geluid en infrageluid van windturbines andere gezondheidseffecten geven dan het totale windturbinegeluid.

Metingen, toezicht en bestuurlijke discussie

De regionale krant De Toren berichtte op 11 april 2019 over geluidsmetingen en gezondheidsonderzoek rond windmolens (opent in een nieuw tabblad) in deze regio, met aandacht voor laagfrequent en infrasoon geluid. Wij konden het artikel zelf niet meer volledig inzien; wij geven daarom alleen het onderwerp weer en gebruiken het bericht niet als onderbouwing van een uitkomst.

De aflevering “Windmolens zorgen voor overlast door ontoereikend RIVM-rapport” (De Hofbar, NPO, 30 maart 2021) (opent in een nieuw tabblad) gaat volgens de aankondiging over kritiek op de toereikendheid van het toenmalige RIVM-rapport voor de gezondheidsbeoordeling bij windmolens. Wij hebben de uitzending niet zelf kunnen bekijken en geven daarom alleen weer waarover zij gaat; het is een journalistieke discussie en geen wetenschappelijk oordeel over het RIVM-onderzoek.

Wat deze reportages betekenen voor Windpark Ondersloot staat niet vast: volgens de openbare provinciale informatie is de formele projectprocedure nog niet officieel gestart. Een projectspecifieke akoestische beoordeling maakt daarom nog geen deel uit van het openbare dossier.

Wat wetenschappelijk of normatief nog ter discussie staat

Wij onderscheiden op deze pagina drie categorieën, zodat duidelijk is welk gewicht een bevinding heeft:

Nog niet eenduidig — slaapverstoring. Slaapverstoring is een belangrijk aandachtspunt in onderzoek naar windturbinegeluid. Er zijn studies waarin een verband met zelfgerapporteerde slaapverstoring wordt gevonden, maar volgens het RIVM kan op basis van het beschikbare onderzoek nog geen eenduidige conclusie worden getrokken over slaapverstoring door windturbinegeluid. Het RIVM voert daarom nieuw Nederlands onderzoek uit naar de relatie tussen windturbinegeluid, hinder en slaapverstoring. Volgens het RIVM worden de resultaten in het eerste kwartaal van 2027 gepubliceerd.
Laagfrequent geluid en infrageluid. Windturbines produceren ook laagfrequent geluid, waarvan infrageluid beneden 20 hertz het laagste gedeelte vormt. Volgens het RIVM zijn er momenteel geen aanwijzingen dat deze frequenties andere gezondheidseffecten veroorzaken dan het totale windturbinegeluid.

Twee recente onderzoeken worden op deze pagina afzonderlijk behandeld. Het peer-reviewed onderzoek van Mattsson en collega’s rapporteert bij moderne turbines hogere infrageluidniveaus dan eerder voor oudere en kleinere turbines werd gemeld. De Duitse congresanalyse van Vahl en Dietz meldt meer geregistreerde hartdiagnoses in twee gemeenten met veel windturbines dan in twee vergelijkingsgemeenten.

Het Zweedse onderzoek bestudeert geen gezondheidseffecten en de Duitse analyse stelt geen oorzakelijk verband vast. De bevindingen worden daarom gewogen als respectievelijk meet- en modelonderzoek en onderzoekssignaal, niet als bewijs voor een causaal gezondheidseffect. Bekijk de twee onderzoeken en de vragen voor Ondersloot
Niet vastgesteld. Een oorzakelijk verband tussen windturbinegeluid en ernstige ziektebeelden is in het beschikbare onderzoek niet vastgesteld. De WHO beoordeelt de bewijskracht voor effecten anders dan hinder als beperkt of zeer laag; dit betreft een gezondheidskundige beoordeling en geen juridisch bindende Nederlandse norm.

Ook de vraag in hoeverre de gebruikte rekenmethode de projectsituatie met moderne turbines tot 280 meter voldoende beschrijft, is onderwerp van discussie. De meeste ervaringsgegevens komen van aanzienlijk lagere turbines.

Gerelateerde artikelen

Journalistieke berichtgeving als context. Deze artikelen vervangen de primaire bronnen en besluiten op deze pagina niet.

Berichtgeving over de Mainzer analyse naar infrageluid en hartschade (opent in een nieuw tabblad)
TKP.at · 2 mei 2026 · Nieuws Secundaire bron
Buitenlandse, opiniërende berichtgeving over een congresanalyse uit Mainz over hartfalen en ritmestoornissen in gemeenten met veel windenergie. Het betreft een onderzoekssignaal, geen bewijs van causaliteit. Een uitgebreidere behandeling staat op de pagina Geluid, in het onderdeel “Laagfrequent geluid bij windturbines: twee onderzoeken, nieuwe vragen”.
Dit is een buitenlands praktijkvoorbeeld. De omstandigheden, regelgeving en projectkenmerken zijn niet zonder meer toepasbaar op Windpark Ondersloot.
Nooit is het stil in de ooit zo idyllische achtertuin van Ans (opent in een nieuw tabblad)
AD · 23 december 2025 · Reportage Secundaire bron · mogelijk achter een betaalmuur
Portret van een omwonende in Velddriel die haar woongenot ziet verdwijnen door drie grote windturbines.
Rechtbank verplicht Dronten om geluid van draaiende windmolens verder te onderzoeken (opent in een nieuw tabblad)
Omroep Flevoland · publicatiedatum niet vermeld · geraadpleegd op 8 augustus 2026 · Nieuws Secundaire bron
Berichtgeving over de uitspraak waarin de gemeente Dronten wordt verplicht het geluid van draaiende windmolens verder te onderzoeken. De officiële uitspraak is Rechtbank Midden-Nederland 1 mei 2026, ECLI:NL:RBMNE:2026:2092: het college moet een representatief geluidonderzoek met daadwerkelijke metingen laten uitvoeren en opnieuw over handhaving beslissen. De rechtbank stelde geen normoverschrijding, gezondheidsschade of onrechtmatige hinder vast.
Werkelijke geluidsoverlast van grote windturbines ernstig onderschat (opent in een nieuw tabblad)
De Stentor · publicatiedatum niet vermeld · geraadpleegd op 8 augustus 2026 · Opinie · mogelijk achter een betaalmuur
Opiniestuk waarin wordt betoogd dat de geluidsoverlast van grote windturbines wordt onderschat, met nadruk op laagfrequente en infrasone componenten.
Dit is een opinie of partijpublicatie en geen primaire of wetenschappelijke bron voor de situatie bij Ondersloot.
Berichtgeving over het DEKRA-onderzoek naar een brommend geluid bij windturbines (opent in een nieuw tabblad)
NIUS · publicatiedatum niet vermeld · geraadpleegd op 8 augustus 2026 · Nieuws Secundaire bron
Duitse berichtgeving over een DEKRA-rapport met een tonale of brommende geluidscomponent bij windturbines. Het rapport zelf is niet openbaar.
Dit is een buitenlands praktijkvoorbeeld. De omstandigheden, regelgeving en projectkenmerken zijn niet zonder meer toepasbaar op Windpark Ondersloot.

Bekijk alle artikelen over dit onderwerp

Bronnen en documenten

26 bronnenToon alle bronnenVerberg bronnen

Rechtbank Midden-Nederland
Uitspraak 1 mei 2026, ECLI:NL:RBMNE:2026:2092
2026 · rechterlijke uitspraak
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
Raad van State, Afdeling bestuursrechtspraak
Uitspraak 30 juni 2021 over de landelijke windturbinebepalingen, ECLI:NL:RVS:2021:1395
2021 · officieel besluit
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
World Health Organization, Regional Office for Europe
WHO — Environmental Noise Guidelines for the European Region
2018 · Internationale gezondheidsrichtlijn · officiële toelichting
Internationale gezondheidskundige richtlijn van de WHO. De aanbeveling voor windturbinegeluid is voorwaardelijk en is niet automatisch een juridisch bindende Nederlandse norm.
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)Alternatieve toegankelijke versie bij who.int (opent in een nieuw tabblad)
Charlotta Eriksson, Göran Pershagen en Mats Nilsson — WHO Regional Office for Europe
Biological mechanisms related to cardiovascular and metabolic effects by environmental noise
15 oktober 2018 · Technisch achtergronddocument · officiële toelichting
Algemeen achtergronddocument over biologische mechanismen bij omgevingsgeluid; niet uitsluitend gebaseerd op windturbinegeluid en geen projectspecifiek bewijs voor Windpark Ondersloot.
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)Rechtstreekse PDF via WHO IRIS (opent in een nieuw tabblad)
Eriksson G, Persson L, Chilo J, Tatar K & Mattsson K
Efficient finite difference modeling of infrasound propagation in realistic 3D domains: Validation with wind turbine measurements
2026 · onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek
Modelberekeningen, gevalideerd aan metingen bij twee Zweedse windparken. De studie gaat over de verspreiding van infrageluid en onderzoekt geen hinder, slaap of gezondheidseffecten; er zijn geen gegevens over Windpark Ondersloot.
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)Artikel bij de uitgever (ScienceDirect) (opent in een nieuw tabblad)
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Gecontroleerd experiment met gesimuleerd windturbine-infrageluid
2023 · onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Wetenschappelijke kritiek op de vertaling van het laboratoriumonderzoek
2022 · onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Peer-reviewed laboratoriumonderzoek — infrageluid en hartspierweefsel (Chaban e.a., 2021)
2021 · onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
mdpi.com
Zweeds experimenteel slaaponderzoek (Morsing e.a., 2018)
2018 · onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
TNO
Onderzoek naar ervaringen van omwonenden van windturbines
2022-03 · Onderzoeksrapport · onderzoek in opdracht
PDF openen (opent in een nieuw tabblad)Alternatieve toegankelijke versie bij RVO (opent in een nieuw tabblad)
rivm.nl
RIVM — Gezondheidseffecten van windturbinegeluid (systematisch literatuuronderzoek)
2021 · officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
RVO
Geluidnormering windturbines
doorlopend · Webpagina · officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
atlasleefomgeving.nl
Atlas Leefomgeving — geluid van windturbines en de maten Lden en Lnight
officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
Informatiepunt Leefomgeving (IPLO)
Geluid door windturbines: normen, Lden en Lnight — officiële uitleg
officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
rivm.nl
RIVM — Factsheet gezondheidseffecten van windturbinegeluid
officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
rivm.nl
RIVM — Windturbines en gezondheid (dossier)
officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
omroepflevoland.nl
Omwonenden windpark hebben gelijk: metingen tonen bromgeluiden van windmolens in Dronten
2025 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
nporadio1.nl
Wakker liggen van de laagfrequente windmolenbrom
2025 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
bnnvara.nl
Geluidsoverlast door windmolens: dit is wat Zembla erover ontdekte — BNNVARA / Zembla, 8 december 2022 (journalistieke bron)
2022 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
bnnvara.nl
Windmolenlawaai
2022 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
npo.nl
Windmolens zorgen voor overlast door ontoereikend RIVM-rapport
2021 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
detoren.net
Laagfrequent geluid en infrasoon
2019 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
argos.vpro.nl
Onhoorbaar geluid schadelijk voor gezondheid
journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
omroepwest.nl
Slapeloze nachten door draaiende windmolens
journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
Vahl CF & Dietz O (Arbeitsgruppe Infraschall, Johannes-Gutenberg-Universität Mainz)
Deutlich erhöhte Inzidenz von Herzinsuffizienz und Rhythmusstörungen in Kommunen mit erheblichem Ausbau der Windenergie (congresposter P-15-07, DGIM 2026)
2026-04 · onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek
Congresposter van Vahl en Dietz, gepresenteerd tijdens het 132e congres van de Deutsche Gesellschaft für Innere Medizin in april 2026. De bijdrage beschrijft een retrospectieve vergelijking van geregistreerde hartdiagnoses in vier gemeenten. Het betreft geen volledig peer-reviewed onderzoeksartikel en het poster stelt geen causaal verband tussen laagfrequent geluid en de diagnoses vast.
PDF openen (opent in een nieuw tabblad)
rivm.nl
RIVM — lopend Nederlands blootstelling-responsonderzoek
officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)

Bekijk ook de rubriek Wetenschappelijk onderzoek in het volledige bronnenregister. De bronnen van deze pagina staan in meerdere rubrieken.

Controlestatus van deze pagina

Tekst, presentatie en werking gecontroleerd: 18 oktober 2026.

Broninhoud laatst volledig gecontroleerd: 27 september 2026.

Wordt opnieuw beoordeeld zodra de nieuwe landelijke windturbinenormen zijn vastgesteld.

↑ Terug naar boven