Landschap, recreatie en leefomgeving

Vier turbines van 280 meter zouden het landschapsbeeld rond Stegeren en Ondersloot veranderen. Omdat in dezelfde omgeving al tien turbines van De Veenwieken staan, moet niet alleen naar ieder park afzonderlijk worden gekeken, maar ook naar gezamenlijke zichtbaarheid, verschillende kijkrichtingen en mogelijke insluiting.

Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat windturbines de landschapswaardering van een deel van bewoners en bezoekers kunnen beïnvloeden. Daaruit volgt niet automatisch dat bezoekers wegblijven of dat toeristische ondernemingen omzet verliezen. Onderzoeken naar daadwerkelijk toeristisch gedrag en economische gevolgen geven uiteenlopende uitkomsten.

Recreatie en toerisme hebben aantoonbaar betekenis voor Ommen en het Vechtdal. Juist daarom moeten de mogelijke lokale gevolgen onafhankelijk worden onderzocht in plaats van aangenomen.

Het zoekgebied ligt in het landelijke buitengebied ten noorden van Stegeren, in de gemeente Ommen en tegen de gemeentegrens met Hardenberg. Landbouw, wonen, natuur en recreatie liggen er dicht bij elkaar. Wandelen, fietsen, natuurbeleving en verblijfsrecreatie zijn onderdelen van het toeristische profiel van dit deel van het Vechtdal.

Windenergie is in dit gebied geen nieuw gegeven: Windpark De Veenwieken met tien turbines van ongeveer 150 meter vormt al een bestaande windenergiesituatie. Een nieuw park zou daarbovenop komen.

Lees voor landschapstype, buurtschappen, recreatieve functies en de bijbehorende bronnen de gebiedsbeschrijving Stegeren, omgeving & landschap. Die informatie herhalen wij hier niet.

Hoe sterk windturbines het landschapsbeeld beïnvloeden, hangt niet van één kenmerk af. In gewone taal spelen mee:

• de tiphoogte, de ashoogte en de rotordiameter;
• het aantal turbines en hun onderlinge opstelling;
• de afstand tot de waarnemer en de kijkrichting;
• de openheid van het landschap, bomen, bebouwing en reliëf;
• het seizoen: met of zonder blad aan de bomen;
• de weersomstandigheden en het zicht;
• de beweging van de rotor, die de aandacht trekt.

Nederlands onderzoek laat zien dat windturbines de landschappelijke aantrekkelijkheid kunnen beïnvloeden. Hoe groot die invloed is, hangt onder meer af van hoogte, aantal, afstand, opstelling en landschapstype.

Het onderzoek van Wageningen University & Research naar storende elementen in het landschap is gebaseerd op beoordelingen door ruim 2.000 panelleden van foto’s en realistische fotomontages, waarbij het aantal turbines, de hoogte, de afstand en de opstelling zijn gevarieerd. Aanvullend beschrijft de WUR, samen met het Compendium voor de Leefomgeving, hoe windturbines tussen 2013 en 2023 in clusters en in open landschappen zijn ingepast.

Deze onderzoeken tonen niet aan hoe groot het effect bij Ondersloot zou zijn. Zij maken duidelijk welke kenmerken ertoe doen en waarom een beoordeling voor deze locatie nodig is. De beoordeelde beelden en de in de literatuur onderzochte situaties betreffen bovendien turbines die aanzienlijk lager zijn dan de voor Ondersloot beoogde turbines van 280 meter; in hoeverre de gevonden waarderingen bij die hoogte gelden, is uit dit onderzoek niet af te leiden.

In dit gebied staat al Windpark De Veenwieken: tien turbines van ongeveer 150 meter. Voor Ondersloot 3 is een plan geselecteerd met vier turbines en een tiphoogte van 280 meter. Controleer de actuele projectgegevens altijd op de pagina Windpark Ondersloot; deze pagina beschrijft de situatie zoals die op het moment van publicatie bekend was.

Vanuit delen van het gebied kunnen beide opstellingen gezamenlijk zichtbaar zijn, of juist in verschillende kijkrichtingen. Daarom is een cumulatieve landschappelijke beoordeling nodig: niet alleen per park, maar ook in samenhang.

Wat de provincie hierover zegt

De provincie Overijssel stuurt in haar Handreiking windenergie op clustering van windturbines. Grote groepen turbines passen volgens de provincie anders in grote open landschappen dan in kleinschalige, meer besloten landschappen. De provincie wil daarbij voorkomen dat een woonkern volledig door windturbines wordt omringd; die vraag naar insluiting moet bij nieuwe plannen worden beoordeeld.

Welke vormen van cumulatie er zijn

• meerdere turbines in hetzelfde zichtveld;
• turbines in tegengestelde kijkrichtingen;
• opeenvolgende zichtmomenten tijdens lopen, fietsen of rijden;
• verschillen in hoogte, rotorafmetingen en draaisnelheid;
• gezamenlijke zichtbaarheid overdag;
• gezamenlijke verlichting ’s nachts.

Een buitenlandse methodische richtlijn van NatureScot beschrijft hoe zulke cumulatieve landschappelijke en visuele effecten stap voor stap kunnen worden onderzocht. Het is een methodische richtlijn uit Schotland en geen Nederlandse norm.

Wij spreken bewust over mogelijke insluiting en over de vraag of daarvan sprake kan zijn. Of woningen, buurtschappen of recreatiebedrijven daadwerkelijk worden ingesloten, hebben wij voor Windpark Ondersloot niet als locatiespecifiek landschapsonderzoek aangetroffen in de door ons gecontroleerde openbare stukken, en kan daarom niet als vaststaand worden gepresenteerd.

De provincie heeft bij de beoordeling van Windpark Ondersloot 3 het criterium voor insluiting van een kern daadwerkelijk getoetst. De uitkomst en motivering van die toets zijn in de openbaar gemaakte stukken echter weggelakt. Lees onze reconstructie van het verschil tussen woning en kern.

Voor de reikwijdte van de ruimtelijk-technische verkenning uit 2023 en de gemeentelijke besluitvorming: zie Pondera en Gemeente Ommen. Voor afstand tot woningen en cumulatie bij het plan zelf: zie afstand tot woningen en cumulatie.

Windturbines vanaf 150 meter vallen in beginsel onder de eisen voor obstakelmarkering en obstakelverlichting. Die eisen komen voort uit de luchtvaartveiligheid; binnen dat kader wordt uiteindelijk bepaald welke verlichting een park krijgt.

• overdag en in de schemer kan witte verlichting nodig zijn;
• ’s nachts wordt rode verlichting gebruikt;
• bij hoge turbines kunnen extra lichten op de mast nodig zijn;
• onder bepaalde zichtomstandigheden mag de verlichting worden gedimd;
• vast brandend licht kan soms een alternatief zijn voor knipperend licht;
• naderingsdetectie kan ervoor zorgen dat de nachtverlichting alleen aangaat wanneer luchtvaart nadert;
• naderingsdetectie vereist toestemming van de Inspectie Leefomgeving en Transport en een technisch geschikt systeem.

Over de vraag wat windturbines betekenen voor recreatie en toerisme bestaat internationaal onderzoek met uiteenlopende uitkomsten. Wij zetten vier onderzoekslijnen naast elkaar en benoemen bij elke lijn de beperking.

Tsjechië: perceptie van toeristen en ondernemers

Frantál en Kunc onderzochten met vragenlijsten en interviews hoe toeristen en toeristische ondernemers het landschapsbeeld en het toeristische potentieel beoordelen, rond zowel een bestaand als een gepland windpark. Het gaat om Tsjechische onderzoeksgebieden.

Vergelijkbaarheid. Het onderzoek dateert uit 2011 en betreft turbines die aanzienlijk lager zijn dan 280 meter; turbinehoogtes en afstanden tot woningen en recreatiegebieden zijn in de publicatie niet zo gespecificeerd dat wij ze konden vaststellen. Landschap, toeristisch profiel en periode wijken af van het Vechtdal. De uitkomsten zijn daarom niet rechtstreeks naar Ondersloot te vertalen.

IJsland: bewoners en toeristen vergeleken

In IJslands onderzoek zijn de oordelen van bewoners en toeristen over natuurlijkheid en landschapskwaliteit met elkaar vergeleken. Toeristen bleken in die studie op onderdelen kritischer dan bewoners. Het betreft een uitzonderlijk open, op wildernis gericht landschap en een voorgesteld windpark; er is geen lokale meting voor Ommen.

Vergelijkbaarheid. De beoordeelde plannen betreffen turbines die lager zijn dan 280 meter, in een landschap zonder vergelijkbare woonkernen op korte afstand. Hoogte, afstand en context verschillen daardoor wezenlijk van Stegeren.

Recenter onderzoek in IJsland maakt zichtbaar dat het oordeel van bezoekers vooral van de plek afhangt. Tverijonaite, Sæþórsdóttir en Kövi (2025) ondervroegen een steekproef van 1.005 vertrekkende internationale bezoekers. Windenergieprojecten worden het meest passend gevonden in gebieden die al door industrie of infrastructuur zijn beïnvloed, en het minst passend in nationale parken, beschermde natuur en cultuurhistorisch waardevolle landschappen.

Ook deze studie meet houdingen, geen werkelijk verlies van bezoeken, overnachtingen of bestedingen, en betreft IJslandse landschappen. Zij bevestigt wel dat één landelijk gemiddelde weinig zegt: de waardering verschilt sterk per type landschap, wat voor een gebied als het Vechtdal om een eigen meting vraagt.

Vergelijkbaarheid. Het onderzoek vroeg naar houdingen tegenover windenergie in het algemeen en niet naar een project met turbines van 280 meter op een bepaalde afstand. Turbinehoogte en afstand spelen in de vraagstelling geen rol, waardoor de uitkomsten geen maat zijn voor de beleving bij Ondersloot.

Recente wetenschappelijke duiding

Een recent artikel in Tourism Geographies laat zien dat toeristen windturbines negatief kunnen beoordelen. Reacties verschillen per landschap, per bezoekerstype en per betekenis die bezoekers aan een gebied geven.

Waarom de meeteenheid ertoe doet

Een methodologische review van ClimateXChange maakt onderscheid tussen landschapswaardering, bezoekintentie, werkelijk bezoek, herhaalbezoek, overnachtingen, omzet en werkgelegenheid. Dat onderscheid is bepalend voor de vraag wat een onderzoek eigenlijk aantoont.

Actuele cijfers voor het Vechtdal

De Factsheet Vechtdal 2025 van Kennisplatform Oost noemt 2.937.000 overnachtingen, 6% meer dan in 2024, en meer dan € 160 miljoen aan vakantiebestedingen, wat neerkomt op gemiddeld ongeveer € 54,54 per persoon per nacht. Dit zijn cijfers voor het gehele Vechtdal en niet uitsluitend voor de gemeente Ommen of het gebied rond Ondersloot.

Wat de gemeente Ommen zelf vastlegt

In de Omgevingsvisie Ommen, het gemeentelijk omgevingsplan en het Afwegingskader Vitalisering en transformatie Vakantieparken komt de vrijetijdssector naar voren als een belangrijke economische pijler. Ommen presenteert zich als groene en gastvrije verblijfsgemeente, met campings, vakantieparken, wandelen, fietsen, natuur en landschap als dragers. De toeristenbelasting is daarbij een directe gemeentelijke inkomstenstroom.

Historisch kader voor Ommen

Oudere gemeentelijke beleids- en begrotingsstukken noemen circa 1.000 banen in de vrijetijdssector en een aandeel van ongeveer 12% van de Ommense werkgelegenheid. Deze cijfers zijn gebaseerd op gegevens uit 2018 en eerder en vormen geen actuele meting voor 2026. Wij gebruiken ze uitsluitend als historisch kader en niet als actueel kerncijfer.

Bij Ondersloot gaat het om vier geselecteerde turbines van 280 meter, zolang dat de actuele projectinformatie is, naast de bestaande tien turbines van ongeveer 150 meter van De Veenwieken. In de omgeving liggen woningen, buurtschappen, recreatiebedrijven, campings en vakantieparken, en wandel- en fietsroutes.

Dat maakt drie vragen relevant: de mogelijke gezamenlijke zichtbaarheid overdag, de mogelijke gezamenlijke zichtbaarheid van verlichting ’s nachts, en de betekenis daarvan voor een gebied waarin recreatie en verblijfstoerisme een economische rol spelen.

In de door ons gecontroleerde openbare stukken hebben wij voor Windpark Ondersloot geen locatiespecifiek onderzoek aangetroffen naar de vraag of en hoe de combinatie met De Veenwieken de landschapsbeleving van bewoners en bezoekers verandert. Evenmin is vastgesteld of dit doorwerkt in boekingen, herhaalbezoek, bestedingen of werkgelegenheid. Algemene buitenlandse studies kunnen die lokale vragen niet beantwoorden.

Er is geen lokaal gedragsonderzoek en geen actuele economische effectstudie voor dit gebied aangetroffen.

Onderzoek naar landschaps- en recreatiebeleving is vaak uitgevoerd rond lagere turbines en in andere landschappen. De overdraagbaarheid naar vier turbines van 280 meter, direct naast Windpark De Veenwieken, moet daarom lokaal worden onderzocht met fotomontages op ooghoogte, zichtanalyses en een cumulatieve beoordeling van mogelijke landschappelijke insluiting. Ervaring met turbines van deze hoogte.

Landschap en zicht

• een onafhankelijke viewshedanalyse op basis van definitieve turbinecoördinaten;
• de definitieve ashoogte, tiphoogte en rotordiameter;
• zicht vanaf woningen en buurtschappen;
• zicht vanaf recreatiebedrijven, campings en vakantieparken;
• zicht vanaf wandel- en fietsroutes en toeristische entrees;
• beoordeling bij dag, schemer en nacht;
• zowel de situatie met blad als zonder blad aan de bomen;
• meerdere weersomstandigheden;
• Ondersloot en De Veenwieken zowel afzonderlijk als gezamenlijk;
• fotomontages met controleerbare lens, beeldhoek, camerahoogte en afstand, zodat de beelden navolgbaar zijn.

Bezoekersgedrag

• een nulmeting vóór realisatie;
• aantallen gasten en overnachtingen en de bezettingsgraad;
• boekingen en annuleringen;
• herhaalbezoek en reden van bezoek;
• het belang dat bezoekers hechten aan rust, natuur en landschap;
• zowel bezoekintentie als werkelijk gedrag;
• metingen vóór de procedure, vóór de bouw, tijdens de bouw en tijdens exploitatie;
• een passend controlegebied.

Economische effecten

• bestedingen, omzetindex en werkgelegenheid;
• onderscheid tussen typen accommodaties;
• onderscheid tussen dagrecreatie en verblijfstoerisme;
• correctie voor seizoen, algemene marktontwikkeling en prijsontwikkeling;
• correctie voor weersinvloeden en andere lokale ontwikkelingen;
• expliciete onzekerheidsmarges.

Eisen aan de uitvoering

• onafhankelijke uitvoering;
• een vooraf gepubliceerde methode;
• transparant opdrachtgeverschap;
• openbare, volledige rapportage;
• privacybestendige publicatie van de onderliggende categoriegegevens.