Gevolgen

Gezondheid

Wat is er bekend over de gezondheidseffecten van grote windturbines, wat laat onderzoek zien en welke vragen zijn nog niet beantwoord?

Ons standpunt

Leefbaar Stegeren is tegen Windpark Ondersloot 3. De komende onderzoeken zijn nodig om gevolgen controleerbaar in beeld te brengen en inwoners te beschermen, maar veranderen ons standpunt over dit plan en deze locatie niet.

Onzekerheid over specifieke gezondheidseffecten is geen reden om hinder, slaap en voorzorg te bagatelliseren.

Gezondheid in één minuut

Windturbinegeluid kan ernstige hinder veroorzaken; gemiddeld neemt de kans op hinder toe bij een hogere geluidbelasting. Voor slaapverstoring bestaan onderzoekssignalen en zelfgerapporteerde verbanden, maar de wetenschappelijke uitkomsten zijn niet eenduidig. Voor specifieke aandoeningen is geen algemeen oorzakelijk verband vastgesteld.

Wat de belasting bij afzonderlijke woningen rond Ondersloot 3 wordt, staat nog niet vast. Dat hangt onder meer af van turbineposities, turbinetype, geluidkenmerken, afstand, bedrijfsvoering en cumulatie met De Veenwieken.

Leefbaar Stegeren verlangt daarom berekeningen per woning, een onafhankelijke nulmeting en vooraf vastgelegde beoordelingscriteria. Deze onderzoeken moeten vóór verdere besluitvorming duidelijk maken welke gezondheidsbelasting wordt verwacht en welke uitkomsten betekenen dat het plan niet verder kan. Zij veranderen ons standpunt tegen dit plan niet.

Wat onderzoek wel en niet aantoont →
Betekenis en eisen voor Ondersloot →
Volledige onderzoeken en bronnen →

Betekenis en eisen voor Ondersloot

Gezondheidsonderzoek en turbines tot 280 meter

In Winnberg bij Sengenthal in Duitsland was op 8 september 2026 een seriematige Vestas-windturbine met een totale hoogte van 285 meter voltooid. Volgens de bouwer was ingebruikname voorzien voor het najaar van 2026. De bron bevestigde daarmee een gebouwde installatie in deze hoogteklasse, maar nog geen operationele of langdurige praktijkervaring en geen gezondheidsonderzoek onder omwonenden.

Ook turbines met een tiphoogte van meer dan 286 meter zijn besteld voor latere ingebruikname. Deze voorbeelden laten zien dat turbines van deze omvang technisch worden gebouwd of voorbereid. Zij leveren nog geen langdurig en onafhankelijk onderzocht praktijkbeeld op van de gezondheidseffecten rond een regulier windpark met meerdere turbines van deze hoogteklasse.

Gezondheidseffecten kunnen vooraf worden onderzocht. Geluidbelasting en verwachte hinder kunnen worden berekend met technische brongegevens en bestaande blootstelling-responsrelaties. Het RIVM wijst er echter op dat modellen moeten worden bijgewerkt met gegevens van nieuwere turbines en dat nader onderzoek naar turbinehoogte en geluid de beoordeling kan verbeteren. Juist omdat berekeningen geen gemeten praktijkgegevens rond vergelijkbare turbines zijn, moeten de onzekerheden vóór verdere besluitvorming openbaar worden gemaakt en zwaar meewegen.

Veel onderzoek waarop de huidige kennis over windturbinegeluid, hinder, slaap en gezondheid is gebaseerd, is uitgevoerd rond oudere en aanzienlijk lagere windturbines. Die onderzoeken blijven relevant voor algemene verbanden, zoals de relatie tussen een hogere geluidbelasting en meer ervaren hinder. De resultaten kunnen echter niet zonder nadere beoordeling één-op-één worden overgenomen voor de onderzoeksvariant van 280 meter.

De hoogte van een turbine bepaalt op zichzelf niet hoeveel geluid of gezondheidseffecten bij woningen optreden. Ook het bronvermogen, de rotordiameter, draaisnelheid, bedrijfsinstellingen, afstand tot woningen, weersomstandigheden en andere geluidbronnen zijn van belang. De beperkte vergelijkbare praktijkervaring bewijst daarom niet dat de gezondheidseffecten bij Ondersloot groter zullen zijn. Zij maakt wel actueel onderzoek noodzakelijk naar de geluidbelasting per woning, nachtelijk geluid, laagfrequent geluid, amplitudemodulatie en de cumulatie met Windpark De Veenwieken.

Lees meer over de praktijkervaring met turbines in deze hoogteklasse.

Cumulatieve gevolgen

Gezondheid en ervaren leefomgevingskwaliteit hangen niet af van één bron van hinder. Geluid, slagschaduw, zicht en verlichting komen bij elkaar, naast bestaande belasting in het gebied en de nabijheid van Windpark De Veenwieken.

Over de omvang van die cumulatieve belasting doen wij hier geen uitspraak; dat vraagt om onderzoek waarin de effecten in samenhang worden beoordeeld.

Betekenis voor Windpark Ondersloot

Bij Ondersloot gaat het om vier voorziene turbines met een tiphoogte tot 280 meter in een gebied waar al tien turbines van ongeveer 150 meter staan.

Uit de openbare provinciale informatie blijkt nog niet hoe een gezondheidskundige onderzoeksopzet en nulmeting worden vastgelegd en hoe hinder, slaapverstoring, stress en ervaren leefomgevingskwaliteit vooraf per woning worden beoordeeld. Deze informatie moet vóór verdere besluitvorming openbaar zijn en duidelijk maken welke uitkomsten onaanvaardbaar zijn en betekenen dat het plan niet verder kan.

De beperkte rechtstreeks vergelijkbare praktijkervaring bij bestaande reguliere landturbines met een tiphoogte rond 280 meter maakt het onverantwoord om voor Ondersloot uitsluitend te vertrouwen op onderzoek bij veel lagere en oudere turbines. Onze concrete eisen staan hieronder.

Actuele procedurestatus

Volgens de openbare provinciale procesinformatie is de formele projectprocedure nog niet officieel gestart (peildatum 15 oktober 2026). Voorbereidende activiteiten en bestaande algemene onderzoeken zijn daarvan te onderscheiden. Zie de provinciale processtatus.

Onze eisen aan de gezondheidsbeoordeling

De gezondheid en nachtrust van inwoners mogen volgens ons niet afhankelijk worden gemaakt van alleen jaargemiddelde normen en modelberekeningen. De onderzoeksopzet moet ook slaapverstoring, amplitudemodulatie, laagfrequent geluid, cumulatie, individuele blootstelling en relevante praktijkgegevens omvatten. Wij vragen om de volgende onderzoeken, nulmetingen en vooraf vastgelegde beoordelingscriteria:

een gezondheidskundige nulmeting van de bestaande situatie;
openbare berekeningen en beoordelingen per woning, met vermelding van onzekerheden en marges;
meting van hinder, slaap, stress en ervaren leefomgevingskwaliteit;
representatieve deelname van direct omwonenden;
registratie van afstand, zicht, woningkenmerken en achtergrondgeluid;
uitdrukkelijke beoordeling van de cumulatie met Windpark De Veenwieken;
gezamenlijke beoordeling van geluid, slagschaduw, verlichting, weersomstandigheden, turbine-instellingen en cumulatie;
onafhankelijke uitvoering;
een vooraf vastgelegde en openbare onderzoeksopzet;
openbare, geanonimiseerde gegevens en resultaten;
openbare en controleerbare turbinegegevens, rekenmodellen, meetgegevens en uitkomsten;
vooraf vastgelegde beoordelingscriteria en een duidelijke grens waarboven het plan niet verder kan;
blootstellingsgegevens per woning in plaats van gemiddelden over een groot gebied;
beoordeling van geluidskenmerken zoals amplitudemodulatie en laagfrequent geluid, en niet alleen van jaargemiddelde geluidsniveaus;
vastlegging van hinder en slaapklachten die niet tot een huisartsbezoek leiden en daarom buiten registratieonderzoek vallen.

Wat weten we nog niet?

welke blootstelling bij welke woningen is te verwachten;
welke gezondheidseffecten in het milieuonderzoek worden onderzocht;
hoe de cumulatie met Windpark De Veenwieken wordt beoordeeld;
of er locatiespecifiek gezondheidsonderzoek komt;
wat het lopende RIVM-onderzoek naar windturbinegeluid, hinder en slaapverstoring oplevert. Volgens het RIVM worden de resultaten in het eerste kwartaal van 2027 gepubliceerd.

Volledige onderzoeken, discussie en bronnen

Hieronder staan de onderbouwing en de volledige bronbesprekingen. De tabel en de onzekerheden staan direct in beeld; de uitgebreide besprekingen zijn inklapbaar.

Wat onderzoek duidelijk laat zien

Onderstaande tabel vat samen wat het internationale onderzoek per onderwerp laat zien, hoe sterk die aanwijzing is en wat er niet uit volgt. De tabel geeft de stand van het onderzoek weer; hij voorspelt niet wat bij Windpark Ondersloot zal optreden.

Algemeen onderzoek bij bestaande windparken

Hinder door geluid
Consistent verband
Het verband tussen blootstelling aan windturbinegeluid en ervaren hinder is consistent vastgesteld (RIVM, WHO).
Slaapverstoring
Gemengd beeld
Er zijn zelfgerapporteerde verbanden en onderzoekssignalen; objectieve metingen laten geen eenduidig beeld zien.
Overige gezondheidseffecten
Onvoldoende eenduidig
Voor overige gezondheidseffecten is volgens het RIVM onvoldoende eenduidig bewijs; het beschikbare onderzoek laat geen conclusie toe.

Vergelijkbaarheid

Vrijwel al het beschikbare onderzoek betreft lagere turbines dan de 280 meter waarvan bij Ondersloot sprake is, en is daarom niet één-op-één over te nemen.

Windpark Ondersloot

Nog vast te leggen in de onderzoeksopzet

Volgens de openbare provinciale procesinformatie is de formele projectprocedure voor Ondersloot 3 nog niet officieel gestart. Een vastgestelde gezondheidskundige onderzoeksopzet en projectspecifieke beoordeling maken daarom nog geen deel uit van het openbare besluitvormingsdossier.

Onvoldoende of gemengd bewijs betekent niet dat een effect is aangetoond, maar ook niet dat afwezigheid van een effect daarmee is bewezen.

Onderwerp	Wat onderzoek laat zien	Bewijskracht	Wat er niet uit volgt
Hinder door geluid	Er is een consistent verband tussen een hogere blootstelling aan windturbinegeluid en meer ervaren ernstige hinder (WHO, RIVM).	Sterk onderbouwd	Hoeveel hinder bij afzonderlijke woningen rond Ondersloot zal optreden.
Slaapverstoring	Er zijn zelfgerapporteerde verbanden en onderzoekssignalen; objectieve metingen en reviews geven geen eenduidige algemene conclusie over oorzakelijkheid.	Aanwijzingen — gemengd beeld	Dat slaapverstoring bewezen afwezig is of dat zij bij Ondersloot zeker zal optreden.
Ervaringen van omwonenden	Omwonenden van bestaande windparken beschrijven onder meer hinder, verminderde nachtrust, spanning en verlies van rust.	Praktijkervaring	Deze ervaringen zijn serieus te nemen en onderzoekwaardig, maar vormen op zichzelf geen wetenschappelijk bewijs of voorspelling voor Ondersloot.
Zeer grote turbines	Vrijwel al het beschikbare onderzoek betreft turbines die aanzienlijk lager zijn dan de maximale tiphoogte tot 280 meter die de actuele projectinformatie voor Ondersloot noemt. De uitkomsten zijn daarom niet zonder nadere beoordeling één-op-één op dit plan toe te passen.	Onbekend	Zowel geruststelling als alarmering; hierover kan op basis van bestaand onderzoek geen uitspraak worden gedaan.
Gezondheidsbelasting bij Ondersloot 3	De geluidbelasting, cumulatie, nulmeting en beoordelingscriteria per woning zijn nog niet projectspecifiek vastgesteld.	Nog vast te leggen in de onderzoeksopzet	Dat gezondheidseffecten bewezen aanwezig of bewezen afwezig zijn.

Wat onzeker of omstreden blijft

Nog niet eenduidig — slaapverstoring. Er zijn zelfgerapporteerde verbanden en onderzoekssignalen. Het RIVM en de WHO beschrijven dat de beschikbare bewijskracht beperkingen kent. De review van Godono e.a. (2023) meldt voorlopige aanwijzingen en een mogelijke relatie, maar acht de bewijskwaliteit laag en een causaliteitsconclusie niet mogelijk.
Onvoldoende eenduidig bewijs — overige effecten. Voor hart- en vaatziekten, stofwisselingsstoornissen, mentale gezondheid en cognitieve effecten is volgens het RIVM onvoldoende eenduidig bewijs. Dat betekent niet dat een effect bewezen afwezig is; het betekent dat het beschikbare onderzoek geen conclusie toelaat.
Bronnen zonder eenduidig verband. Welke officiële bronnen voor bepaalde effecten geen eenduidig verband vaststellen, staat hieronder in een afzonderlijk overzicht.
Passendheid van de normen. In hoeverre de Nederlandse normen de gevolgen van moderne turbines met een tiphoogte tot 280 meter voldoende beoordelen, is onderwerp van discussie. De meeste ervaringsgegevens komen van aanzienlijk lagere turbines.
Geluidsnorm of afstandsnorm. Naast geluidsnormen bestaat bestuurlijke discussie over een minimale afstand tot woningen. Provinciale Staten van Drenthe namen op 1 april 2026 een motie aan die vraagt om ten minste viermaal de tiphoogte tot woningen. Dat is een politieke wens in een andere provincie, geen geldend recht in Overijssel en geen wetenschappelijk bewijs voor gezondheidsschade. Zie afstand tot woningen en cumulatie.

Mogelijke betekenis voor omwonenden

Rond windturbines worden vooral drie soorten klachten gemeld:

hinder in en om de woning;
slaapverstoring;
stress en verminderd welbevinden.

Wat omwonenden beschrijven

Omwonenden van bestaande windparken beschrijven vooral een verminderde nachtrust, een gevoel van voortdurende aanwezigheid van de turbines en spanning over de vraag of klachten serieus worden genomen. Deze ervaringen zijn gedocumenteerd in interviews en enquêtes. Hoe zij als bewijs te wegen zijn, staat in de bewijstabel.

Waarom ervaringen zo verschillen

Of iemand hinder ervaart, hangt af van meerdere factoren:

de afstand tot de turbine;
de hoogte en het type turbine;
de windrichting en windsnelheid;
het achtergrondgeluid ter plaatse;
de eigen woonsituatie en woningisolatie.

Twee huishoudens op dezelfde afstand kunnen daardoor verschillende ervaringen hebben. Dat maakt gemiddelden minder bruikbaar als maat voor wat individuele bewoners meemaken.

RIVM, WHO en officiële kennisoverzichten

Het RIVM beschrijft in zijn factsheet en in het systematisch literatuuronderzoek uit 2021 een duidelijke relatie tussen windturbinegeluid en ervaren hinder: gemiddeld neemt de kans op hinder toe bij een hogere geluidbelasting. Ernstige hinder geldt daarbij zelf als een relevant negatief gezondheidseffect. Voor slaapverstoring kan volgens het RIVM op basis van het beschikbare onderzoek nog geen eenduidige conclusie worden getrokken. Voor hart- en vaatziekten, stofwisselingsstoornissen, mentale gezondheid en cognitieve effecten is het bewijs volgens het RIVM onvoldoende eenduidig.

Vergelijkbaarheid. Het onderliggende onderzoek in deze overzichten betreft vrijwel uitsluitend bestaande windparken met turbines die aanzienlijk lager zijn dan de onderzoeksvariant van 280 meter voor Ondersloot, in uiteenlopende landschappen en op uiteenlopende afstanden tot woningen. De uitkomsten zijn daarom niet zonder meer rechtstreeks op Windpark Ondersloot toe te passen — dat geldt zowel voor de gevonden relatie met hinder als voor de effecten waarvoor geen eenduidig verband is vastgesteld.

De WHO beoordeelt in de Environmental Noise Guidelines de bewijskracht per gezondheidseffect. Voor hinder wordt die als het sterkst beoordeeld; voor andere effecten als beperkt tot zeer laag. Dit betreft een gezondheidskundige aanbeveling en niet automatisch een juridisch bindende Nederlandse norm. Ook deze richtlijn steunt op studies bij aanzienlijk lagere turbines; uit de geraadpleegde publicatie konden wij de betrokken turbinehoogtes en afstanden niet per studie vaststellen, waardoor de vergelijkbaarheid met turbines van 280 meter niet volledig kan worden beoordeeld.

Binnen een geluidnorm betekent niet: zonder hinder

Voldoen aan een geluidnorm betekent niet dat niemand ernstige hinder kan ervaren. Het RIVM beschrijft een blootstelling-responsrelatie: gemiddeld neemt het aandeel ernstig gehinderden toe naarmate de geluidbelasting van windturbines hoger wordt.

De Nederlandse waarde van 47 dB L_den was een beleidsmatige norm waarin naast hinder ook andere belangen zijn afgewogen. Volgens het RIVM ondervindt bij 47 dB L_den naar schatting ongeveer 8–9% van de bewoners binnenshuis ernstige hinder; buitenshuis ligt dit percentage hoger. De WHO adviseerde in 2018 voorwaardelijk om de gemiddelde blootstelling aan windturbinegeluid onder 45 dB L_den te houden.

Er bestaat geen scherpe geluidgrens waaronder hinder volledig is uitgesloten. Tegelijk volgt uit hinder niet automatisch dat bij een individuele bewoner een specifieke lichamelijke aandoening zal ontstaan. Voor slaapverstoring en andere gezondheidseffecten is het wetenschappelijke bewijs volgens het RIVM nog niet eenduidig.

De komende onderzoeksopzet moet per woning laten berekenen welke geluidbelasting en cumulatie met De Veenwieken kunnen optreden, welke ernstige hinder daarbij wordt verwacht en welke uitkomsten onaanvaardbaar zijn en betekenen dat het plan niet verder kan.

Onderzoek naar slaapverstoring

Slaap is geen luxe — onzekerheid vraagt om zorgvuldig onderzoek

Windturbinegeluid veroorzaakt bij een deel van de omwonenden ernstige hinder; gemiddeld neemt de kans daarop toe naarmate de geluidbelasting hoger is. Voor slaapverstoring bestaan zelfgerapporteerde verbanden en onderzoekssignalen. Het RIVM en de WHO beschrijven dat de beschikbare bewijskracht beperkingen kent. Godono e.a. melden voorlopige aanwijzingen voor vaker gerapporteerde slaapstoornissen bij een hoger geluidniveau en een kortere afstand, maar stellen geen oorzakelijk verband vast.

2018 · WHO Europe. De WHO beschrijft hoe langdurige blootstelling aan omgevingsgeluid via stressreacties en verstoorde slaap kan bijdragen aan cardiovasculaire en metabole effecten. Dit betreft algemene biologische mechanismen bij omgevingsgeluid en is geen bewijs dat deze effecten door Windpark Ondersloot zullen ontstaan.

2023 · Godono e.a. Deze systematische review en meta-analyse vond aanwijzingen dat gerapporteerde slaapstoornissen vaker voorkwamen bij een hoger geluidniveau en op kortere afstand van windturbines. De auteurs spreken van voorlopige bevindingen en een mogelijke relatie. Zij benadrukken dat de bewijskwaliteit slecht is, veel uitkomsten subjectief werden gemeten en geen conclusie over oorzakelijkheid kan worden getrokken. Ook hier konden wij de onderzochte turbinehoogtes niet per onderliggende studie vaststellen; de afstandsklassen lopen uiteen. De gevonden aanwijzingen kunnen daarom niet zonder nadere onderbouwing worden vertaald naar de projectsituatie van Ondersloot, met vier voorziene turbines die volgens de actuele projectinformatie een tiphoogte tot 280 meter kunnen krijgen.

Volgens de openbare provinciale informatie is nog geen openbare onderzoeksopzet vastgesteld voor de nachtelijke geluidbelasting per woning, laagfrequent geluid, amplitudemodulatie en de cumulatie met Windpark De Veenwieken. Juist omdat slaap belangrijk is en het wetenschappelijke beeld nog onzekerheden kent, vinden wij een onafhankelijke nulmeting van de bestaande situatie en berekeningen per woning noodzakelijk, uitgevoerd door een onafhankelijke partij en met openbare gegevens. Vooraf moet duidelijk zijn welke uitkomsten onaanvaardbaar zijn en betekenen dat het plan niet verder kan.

Het RIVM voert nieuw Nederlands blootstelling-responsonderzoek uit naar windturbinegeluid, hinder en slaapverstoring; volgens het RIVM worden de resultaten in het eerste kwartaal van 2027 gepubliceerd.

TNO-onderzoek onder omwonenden

TNO (2022): onderzoek onder omwonenden van vier windparken

TNO stuurde in 2022 (rapport TNO 2022 P10127, in opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat en RVO) een vragenlijst aan een steekproef van 8.400 omwonenden van vier windparken. Ongeveer 2.200 mensen namen aan het onderzoek deel. Geluid komt naar voren als de meest genoemde bron van hinder; ook bij naleving van de normen melden bewoners hinder en slaapklachten. Het rapport gaat over beleving en ervaringen en stelt geen medische diagnoses vast.

Vergelijkbaarheid. Het onderzoek betreft vier bestaande Nederlandse windparken met turbines die aanzienlijk lager zijn dan 280 meter, in een andere ruimtelijke context en zonder de cumulatie met een tweede windpark zoals bij Ondersloot aan de orde is. De uitkomsten geven daarom een beeld van ervaren hinder bij die parken, en geen voorspelling voor Stegeren.

Laagfrequent geluid en infrageluid

Volgens het RIVM zijn er geen aanwijzingen dat laagfrequent geluid en infrageluid van windturbines andere gezondheidseffecten veroorzaken dan het totale windturbinegeluid. Afzonderlijke onderzoeken die specifieke effecten signaleren, geven wij weer als onderzoekssignaal en niet als vastgesteld gezondheidseffect. Nieuw peer-reviewed onderzoek naar de verspreiding van infrageluid staat op de pagina Geluid. Dat onderzoek gaat over geluidsverspreiding en doet geen uitspraak over gezondheidseffecten.

Discussie over belangen en onafhankelijkheid

Transparantie over mogelijke belangen bij onderzoek

Binnenlands Bestuur berichtte in 2021 over kritiek van onderzoeker Joris van Hoof op twee RIVM-literatuuronderzoeken uit 2017 en 2020. Volgens Van Hoof maakte het RIVM onvoldoende zichtbaar dat bij een deel van de gebruikte publicaties en bij betrokken beoordelaars mogelijke banden met de windenergiesector bestonden. Hij stelde dat zulke belangen bij de beoordeling van onderzoek uitdrukkelijk vermeld en meegewogen moeten worden.

Het RIVM weersprak dat de windindustrie zijn conclusies had beïnvloed. Volgens het instituut zijn de onderzoeken volgens internationale wetenschappelijke protocollen uitgevoerd, worden publicaties met gemelde belangen niet automatisch uitgesloten en hadden de beoordelaars geen invloed op de conclusies.

Deze discussie bewijst op zichzelf niet dat de conclusies van het RIVM onjuist zijn of dat gezondheidseffecten zijn onderschat. Zij onderstreept wel het belang van volledige openheid over financiering, mogelijke belangenconflicten, de selectie en weging van onderzoeken en de rol van externe beoordelaars.

Het artikel heeft betrekking op de literatuuronderzoeken uit 2017 en 2020. Het mag niet worden verward met het afzonderlijke Nederlandse RIVM-onderzoek naar de relatie tussen windturbinegeluid, hinder en slaapverstoring, waarvan de resultaten volgens het RIVM in het eerste kwartaal van 2027 worden verwacht.

Deskundigen, media en belanghebbende bronnen

Daarnaast bestaan er uitgesproken standpunten van individuele deskundigen, journalistieke berichtgeving en publicaties van belanghebbende platforms. Die laten zien welke maatschappelijke discussie er speelt en welke ervaringen bewoners melden, maar zij dragen op deze pagina geen medische conclusie. Deze bronnen staan hieronder apart en in het blok met gerelateerde artikelen.

WindWiki publiceerde in november 2023 een medische reactie op de toenmalige RIVM-factsheet, waarin ernstige hinder, slaapverstoring en het voorzorgsbeginsel volgens de betrokken medici zwaarder moeten meewegen. Dit is een belangen-/praktijkbron en geen peer-reviewed wetenschappelijk onderzoek of officiële richtlijn; het vormt geen zelfstandig bewijs voor ziekte door windturbines. Cijfers over hinder en gezondheid staan in de publicaties van RIVM en WHO.

Onderzoeken met beperkte, gemengde of niet-eenduidige uitkomsten

RIVM-overzichten en WHO 2018

Wat is onderzocht?: Bestaande wetenschappelijke kennis over windturbinegeluid en gezondheid.
Wat was de uitkomst?: Een consistente relatie met hinder; voor slaap en specifieke aandoeningen is het bewijs beperkt of niet eenduidig.
Welke beperkingen gelden?: Reviews van uiteenlopende onderzoeken; geen bewijs van afwezigheid van ieder effect en geen lokale beoordeling.
Wat betekent dit wel en niet voor Ondersloot 3?: Algemene gezondheidskennis blijft relevant, maar bepaalt niet de belasting of gezondheidsuitkomst per woning bij Ondersloot.

Lees de bronbespreking en onderbouwing

Godono e.a. 2023

Wat is onderzocht?: Systematische review en meta-analyse van windturbineblootstelling en slaapstoornissen.
Wat was de uitkomst?: Voorlopige aanwijzingen voor vaker gerapporteerde slaapstoornissen bij hoger geluid en kortere afstand.
Welke beperkingen gelden?: Slechte bewijskwaliteit, veel subjectieve metingen en geen conclusie over oorzakelijkheid.
Wat betekent dit wel en niet voor Ondersloot 3?: De signalen rechtvaardigen aandacht voor slaap; zij zijn geen voorspelling voor de onderzoeksvariant van 280 meter.

Lees de bronbespreking en onderbouwing

Deze uitkomst is relevant voor een evenwichtige beoordeling, maar vormt geen projectspecifieke beoordeling van Ondersloot 3.

Bronnen die voor bepaalde effecten geen eenduidig verband vaststellen

RIVM, systematisch literatuuronderzoek (2021). Wel een consistent verband tussen windturbinegeluid en hinder; onvoldoende eenduidig bewijs voor bepaalde andere gezondheidseffecten, zoals hart- en vaatziekten, stofwisselingsstoornissen, mentale gezondheid en cognitieve effecten.
RIVM-factsheet. Een duidelijke relatie met ervaren hinder; voor slaapverstoring en andere gezondheidseffecten geen eenduidige conclusie. Over laagfrequent geluid en infrageluid: geen aanwijzingen voor andere gezondheidseffecten dan die van het totale windturbinegeluid.
WHO Environmental Noise Guidelines (2018). Het sterkste bewijs betreft hinder; voor andere uitkomsten is de bewijskracht beperkt tot zeer laag.

Geen van deze bronnen bewijst dat windturbines geen of weinig negatieve effecten hebben. Onvoldoende eenduidig bewijs betekent dat het beschikbare onderzoek, vooral bij lagere en oudere turbines, geen conclusie toelaat.

Gerelateerde artikelen

Journalistieke berichtgeving als context. Deze artikelen vervangen de primaire bronnen en besluiten op deze pagina niet.

‘Ik werd een soort zombie’: ziekte door trillingen bij TNW, oplossing onzeker (opent in een nieuw tabblad)
Delta · 20 mei 2026 · Reportage Secundaire bron Praktijkcasus gebouwinstallatie — geen windturbineonderzoek
Waarneming: Delta beschrijft dat zes medewerkers van de faculteit Technische Natuurwetenschappen van de TU Delft (gebouw 58) ernstige gezondheidsklachten melden die zij in verband brengen met laagfrequente trillingen op hun werkplek. Onderzoek naar de bron: de faculteit liet metingen uitvoeren; het ventilatiesysteem geldt als vermoedelijke bron, en bij een tussentijdse update in oktober 2025 was volgens Delta wel vastgesteld dát er laagfrequente trillingen zijn, maar de precieze bron nog niet gevonden. Medische causaliteit: die is hiermee niet vastgesteld — Delta laat klinisch fysicus-audioloog Jan de Laat aan het woord over wat wel en niet bekend is over laagfrequente trillingen en gezondheidsklachten.
Praktijkcasus: gemelde klachten die betrokkenen in verband brengen met laagfrequente trillingen kunnen aanleiding zijn om bron, blootstelling en omstandigheden zorgvuldig te meten en te onderzoeken.
Vergelijkbaarheid met Windpark Ondersloot: de bron is geen windturbine en zeker geen windturbine van 280 meter, maar een installatie in een gebouw; blootstelling, frequenties, afstand en omgeving verschillen fundamenteel. De casus kan daarom niet worden gebruikt om te voorspellen welke blootstelling of gezondheidseffecten bij Ondersloot optreden. Zij onderstreept wel waarom zorgvuldige meting en onderzoek naar bron en blootstelling van belang zijn wanneer klachten worden gemeld.
Diederik Gommers waarschuwt Ruinerwold voor mogelijke effecten windmolens op gezondheid (opent in een nieuw tabblad)
RTV Drenthe · 20 mei 2025 · Nieuws Secundaire bron
Verslag van een informatieavond in Ruinerwold waar arts Diederik Gommers waarschuwt voor mogelijke gezondheidseffecten van windturbines en pleit voor nader onderzoek.
‘Gezondheid en uitbreiding windmolenparken gaan erg slecht samen’ (opent in een nieuw tabblad)
De Telegraaf (podcast) · 11 februari 2025 · Podcast
Podcastaflevering waarin journalisten de plannen voor extra windmolens nabij woningen bespreken en de zorgen over gezondheid van omwonenden.
Dit is een opinie of partijpublicatie en geen primaire of wetenschappelijke bron voor de situatie bij Ondersloot.

Bekijk alle artikelen over dit onderwerp

Bronnen en documenten

18 bronnenToon alle bronnenVerberg bronnen

Max Bögl
Max Bögl, 8 september 2026 — Vestas V172 met een totale hoogte van 285 meter voltooid in Winnberg
8 september 2026 · Persbericht fabrikant/bouwer · bron van betrokken organisatie
Persbericht van bouwer Max Bögl. Het bericht bevestigt dat in Winnberg bij Sengenthal een seriematige Vestas V172-7.2 MW met een ashoogte van 199 meter en een totale hoogte van 285 meter was voltooid. Ingebruikname was volgens het bericht voorzien voor het najaar van 2026. De bron bevestigt geen langdurige operationele praktijkervaring.
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
World Health Organization, Regional Office for Europe
WHO — Environmental Noise Guidelines for the European Region
2018 · Internationale gezondheidsrichtlijn · officiële toelichting
Internationale gezondheidskundige richtlijn van de WHO. De aanbeveling voor windturbinegeluid is voorwaardelijk en is niet automatisch een juridisch bindende Nederlandse norm.
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)Alternatieve toegankelijke versie bij who.int (opent in een nieuw tabblad)
Charlotta Eriksson, Göran Pershagen en Mats Nilsson — WHO Regional Office for Europe
Biological mechanisms related to cardiovascular and metabolic effects by environmental noise
15 oktober 2018 · Technisch achtergronddocument · officiële toelichting
Algemeen achtergronddocument over biologische mechanismen bij omgevingsgeluid; niet uitsluitend gebaseerd op windturbinegeluid en geen projectspecifiek bewijs voor Windpark Ondersloot.
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)Rechtstreekse PDF via WHO IRIS (opent in een nieuw tabblad)
Godono A, Ciocan C, Clari M e.a.
Godono e.a. (2023) — systematische review en meta-analyse over slaapstoornissen
2023 · onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek
Voorlopige bevindingen met slechte bewijskwaliteit en overwegend subjectief gemeten uitkomsten; geen conclusie over oorzakelijkheid.
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
TNO
Onderzoek naar ervaringen van omwonenden van windturbines
2022-03 · Onderzoeksrapport · onderzoek in opdracht
PDF openen (opent in een nieuw tabblad)Alternatieve toegankelijke versie bij RVO (opent in een nieuw tabblad)
rivm.nl
RIVM — Gezondheidseffecten van windturbinegeluid (systematisch literatuuronderzoek)
2021 · officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
rivm.nl
RIVM — Factsheet gezondheidseffecten van windturbinegeluid
officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
rivm.nl
RIVM — lopend Nederlands blootstelling-responsonderzoek
officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
rivm.nl
RIVM — Windturbines en gezondheid (dossier)
officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
rvo.nl
RVO — Wonen bij een windturbine
officiële toelichting
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
Delta
‘Ik werd een soort zombie’: ziekte door trillingen bij TNW, oplossing onzeker
20 mei 2026 · Journalistieke reportage · journalistiek
Praktijkcasus in de vorm van een journalistieke reportage over laagfrequente trillingen in een universiteitsgebouw met een vermoedelijke technische installatie als bron. Geen windturbineonderzoek, geen peer-reviewed medisch of epidemiologisch onderzoek en geen bewijs voor causaliteit.
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
De Telegraaf
Diederik Gommers haalt uit naar RIVM om ‘WC-eend-onderzoeken’ windmolens
publicatiedatum niet vermeld · geraadpleegd op 8 augustus 2026 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
Omroep Gelderland
Bewoners bezorgd om gezondheid door windmolens: 'Als ze komen ga ik verhuizen'
8 februari 2025 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
RTV Drenthe
Diederik Gommers waarschuwt Ruinerwold voor mogelijke effecten windmolens op gezondheid
20 mei 2025 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
De Telegraaf (podcast)
‘Gezondheid en uitbreiding windmolenparken gaan erg slecht samen’
11 februari 2025 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
Binnenlands Bestuur
‘Windindustrie beïnvloedde RIVM-onderzoek windturbines’
27 oktober 2021 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
RTL Nieuws
Warmtepomp, biomassa, duurzaam, windmolen: over klimaat en milieu
publicatiedatum niet vermeld · geraadpleegd op 8 augustus 2026 · journalistiek
Bron openen (opent in een nieuw tabblad)
WindWiki
Reactie op Factsheet Windturbines en Gezondheid
2023-11 · Medische reactie op een factsheet · bron van betrokken organisatie
Reactie van bij WindWiki betrokken medici op de RIVM-factsheet zoals die in 2023 beschikbaar was. Geen peer-reviewed onderzoeksrapport of medische richtlijn. Het RIVM publiceerde in januari 2025 een aangepaste factsheet.
PDF openen (opent in een nieuw tabblad)Openbare kopie in het raadsinformatiesysteem van de gemeente Twenterand (opent in een nieuw tabblad)Achtergrond: WindWiki, Voor bestuurders – expresinformatie (opent in een nieuw tabblad)

Bekijk ook de rubriek Rijksoverheid en officiële instanties in het volledige bronnenregister. De bronnen van deze pagina staan in meerdere rubrieken.

Controlestatus van deze pagina

Tekst, presentatie en werking gecontroleerd: 18 oktober 2026.

Broninhoud laatst volledig gecontroleerd: 16 oktober 2026.

Wordt opnieuw beoordeeld bij nieuwe publicaties van het RIVM of de WHO.

↑ Terug naar boven