Gezondheid

Voor zover wij in openbare bronnen hebben kunnen vaststellen, was op 15 augustus 2026 in Europa nog geen regulier commercieel windpark op land operationeel met turbines van 280 meter hoog. In Duitsland zijn inmiddels onshoreturbines van meer dan 286 meter besteld, maar de ingebruikname daarvan is pas voor 2027 voorzien. De praktische ervaring met reguliere windparken op land van deze schaal is daardoor nog beperkt.

Veel onderzoek waarop de huidige kennis over windturbinegeluid, hinder, slaap en gezondheid is gebaseerd, is uitgevoerd rond oudere en aanzienlijk lagere windturbines. Die onderzoeken blijven relevant voor algemene verbanden, zoals de relatie tussen een hogere geluidbelasting en meer ervaren hinder. De resultaten kunnen echter niet zonder nadere beoordeling één-op-één worden overgenomen voor vier turbines van 280 meter.

De hoogte van een turbine bepaalt op zichzelf niet hoeveel geluid of gezondheidseffecten bij woningen optreden. Ook het bronvermogen, de rotordiameter, draaisnelheid, bedrijfsinstellingen, afstand tot woningen, weersomstandigheden en andere geluidbronnen zijn van belang. De beperkte vergelijkbare praktijkervaring bewijst daarom niet dat de gezondheidseffecten bij Ondersloot groter zullen zijn. Zij maakt wel actueel onderzoek noodzakelijk naar de geluidbelasting per woning, nachtelijk geluid, laagfrequent geluid, amplitudemodulatie en de cumulatie met Windpark De Veenwieken.

Voor een betrouwbare beoordeling zijn volgens Leefbaar Stegeren tevens een onafhankelijke nulmeting vóór ingebruikname en controleerbare monitoring na een eventuele ingebruikname nodig. De gebruikte turbinegegevens, rekenmodellen, meetgegevens en uitkomsten moeten daarbij openbaar en controleerbaar zijn.

Lees meer over de Europese praktijkervaring met turbines van deze hoogte.

Rond windturbines worden vooral drie soorten klachten gemeld:

• hinder in en om de woning;
• slaapverstoring;
• stress en verminderd welbevinden.

Onderzoek rapporteert een verband tussen blootstelling aan windturbinegeluid en hinder: gemiddeld neemt het aandeel ernstig gehinderden toe naarmate de geluidbelasting hoger is. Over slaapverstoring lopen de onderzoeksuitkomsten uiteen: er zijn zelfgerapporteerde verbanden en onderzoekssignalen.

Wat omwonenden beschrijven

Omwonenden van bestaande windparken beschrijven vooral een verminderde nachtrust, een gevoel van voortdurende aanwezigheid van de turbines en spanning over de vraag of klachten serieus worden genomen. Deze ervaringen zijn gedocumenteerd in interviews en enquêtes.

Waarom ervaringen zo verschillen

Of iemand hinder ervaart, hangt af van meerdere factoren:

• de afstand tot de turbine;
• de hoogte en het type turbine;
• de windrichting en windsnelheid;
• het achtergrondgeluid ter plaatse;
• de eigen woonsituatie en woningisolatie.

Twee huishoudens op dezelfde afstand kunnen daardoor verschillende ervaringen hebben. Dat maakt gemiddelden minder bruikbaar als maat voor wat individuele bewoners meemaken.

Wat RIVM en WHO schrijven

Het RIVM beschrijft in zijn factsheet en in het systematisch literatuuronderzoek uit 2021 een duidelijke relatie tussen windturbinegeluid en ervaren hinder: gemiddeld neemt de kans op hinder toe bij een hogere geluidbelasting. Ernstige hinder geldt daarbij zelf als een relevant negatief gezondheidseffect. Voor slaapverstoring kan volgens het RIVM op basis van het beschikbare onderzoek nog geen eenduidige conclusie worden getrokken. Voor hart- en vaatziekten, stofwisselingsstoornissen, mentale gezondheid en cognitieve effecten is het bewijs volgens het RIVM onvoldoende eenduidig.

Vergelijkbaarheid. Het onderliggende onderzoek in deze overzichten betreft vrijwel uitsluitend bestaande windparken met turbines die aanzienlijk lager zijn dan de voor Ondersloot beoogde turbines van 280 meter, in uiteenlopende landschappen en op uiteenlopende afstanden tot woningen. De uitkomsten zijn daarom niet zonder meer rechtstreeks op Windpark Ondersloot toe te passen — dat geldt zowel voor de gevonden relatie met hinder als voor de effecten waarvoor geen eenduidig verband is vastgesteld.

De WHO beoordeelt in de Environmental Noise Guidelines de bewijskracht per gezondheidseffect. Voor hinder wordt die als het sterkst beoordeeld; voor andere effecten als beperkt tot zeer laag. Dit betreft een gezondheidskundige aanbeveling en niet automatisch een juridisch bindende Nederlandse norm. Ook deze richtlijn steunt op studies bij aanzienlijk lagere turbines; uit de geraadpleegde publicatie konden wij de betrokken turbinehoogtes en afstanden niet per studie vaststellen, waardoor de vergelijkbaarheid met turbines van 280 meter niet volledig kan worden beoordeeld.

Binnen een geluidnorm betekent niet: zonder hinder

Voldoen aan een geluidnorm betekent niet dat niemand ernstige hinder kan ervaren. Het RIVM beschrijft een blootstelling-responsrelatie: gemiddeld neemt het aandeel ernstig gehinderden toe naarmate de geluidbelasting van windturbines hoger wordt.

De Nederlandse waarde van 47 dB L_den was een beleidsmatige norm waarin naast hinder ook andere belangen zijn afgewogen. Volgens het RIVM ondervindt bij 47 dB L_den naar schatting ongeveer 8–9% van de bewoners binnenshuis ernstige hinder; buitenshuis ligt dit percentage hoger. De WHO adviseerde in 2018 voorwaardelijk om de gemiddelde blootstelling aan windturbinegeluid onder 45 dB L_den te houden.

Er bestaat geen scherpe geluidgrens waaronder hinder volledig is uitgesloten. Tegelijk volgt uit hinder niet automatisch dat bij een individuele bewoner een specifieke lichamelijke aandoening zal ontstaan. Voor slaapverstoring en andere gezondheidseffecten is het wetenschappelijke bewijs volgens het RIVM nog niet eenduidig.

Voor Windpark Ondersloot zijn de definitieve turbinegegevens, geluidberekeningen per woning, cumulatieve belasting met Windpark De Veenwieken en de uiteindelijke vergunningvoorschriften nog niet openbaar vastgesteld. Daarom moet locatiespecifiek worden onderzocht hoeveel geluid woningen werkelijk kunnen ondervinden en hoeveel ernstige hinder daarbij kan worden verwacht.

• RIVM — Vragen en antwoorden over gezondheidseffecten van windturbines ↗ (opent in een nieuw tabblad)
• WHO — Environmental Noise Guidelines for the European Region (2018) ↗ (opent in een nieuw tabblad)

Slaap is geen luxe — onzekerheid vraagt om zorgvuldig onderzoek

Onderzoek laat een duidelijke relatie zien tussen windturbinegeluid en ervaren hinder. Voor slaapverstoring is het wetenschappelijke beeld minder eenduidig: sommige onderzoeken vinden aanwijzingen voor een verband, terwijl studies met objectieve slaapmetingen niet altijd een effect aantonen.

2018 · WHO Europe. De WHO beschrijft hoe langdurige blootstelling aan omgevingsgeluid via stressreacties en verstoorde slaap kan bijdragen aan cardiovasculaire en metabole effecten. Dit betreft algemene biologische mechanismen bij omgevingsgeluid en is geen bewijs dat deze effecten door Windpark Ondersloot zullen ontstaan.

2021 · Liebich e.a. Deze systematische review en meta-analyse vond in de onderzochte objectieve slaapmaten geen statistisch significant effect van windturbinegeluid. Het aantal beschikbare studies was beperkt. De uitkomst sluit subjectief ervaren slaapklachten of effecten in andere situaties niet uit. Uit de geraadpleegde publicatie konden wij de turbinehoogtes en de afstanden tot de onderzochte woningen niet voldoende vaststellen; het gaat om bestaande windparken uit eerdere jaren. Het ontbreken van een gevonden verband is daarmee geen bewijs dat een effect bij turbines van 280 meter is uitgesloten.

2023 · Godono e.a. Deze systematische review en meta-analyse vond aanwijzingen dat gerapporteerde slaapstoornissen vaker voorkwamen bij een hoger geluidniveau en op kortere afstand van windturbines. De auteurs spreken van voorlopige bevindingen en een mogelijke relatie. Zij benadrukken dat de bewijskwaliteit slecht is, veel uitkomsten subjectief werden gemeten en geen conclusie over oorzakelijkheid kan worden getrokken. Ook hier konden wij de onderzochte turbinehoogtes niet per onderliggende studie vaststellen; de afstandsklassen lopen uiteen. De gevonden aanwijzingen kunnen daarom niet zonder nadere onderbouwing naar turbines van 280 meter bij Ondersloot worden vertaald.

Voor Windpark Ondersloot ontbreken nog openbare onderzoeken naar de nachtelijke geluidbelasting per woning, laagfrequent geluid, amplitudemodulatie en de cumulatie met Windpark De Veenwieken. Juist omdat slaap belangrijk is en het wetenschappelijke beeld nog onzekerheden kent, vinden wij een onafhankelijke nulmeting vóór ingebruikname, berekeningen per woning en controleerbare nachtelijke monitoring na een eventuele ingebruikname noodzakelijk, uitgevoerd door een onafhankelijke partij en met openbare gegevens.

• WHO Europe — Biological mechanisms related to cardiovascular and metabolic effects by environmental noise (2018) ↗ (opent in een nieuw tabblad)
• Liebich e.a. (2021) — meta-analyse van objectieve en subjectieve slaapmetingen, Journal of Sleep Research ↗ (opent in een nieuw tabblad)
• Godono e.a. (2023) — Association between exposure to wind turbines and sleep disorders, International Journal of Hygiene and Environmental Health (DOI 10.1016/j.ijheh.2023.114273) ↗ (opent in een nieuw tabblad)

Het RIVM voert nieuw Nederlands blootstelling-responsonderzoek uit naar windturbinegeluid, hinder en slaapverstoring; resultaten worden eind 2026 verwacht.

TNO (2022): onderzoek onder omwonenden van vier windparken

TNO stuurde in 2022 (rapport TNO 2022 P10127, in opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat en RVO) een vragenlijst aan een steekproef van 8.400 omwonenden van vier windparken. Ongeveer 2.200 mensen namen aan het onderzoek deel. Geluid komt naar voren als de meest genoemde bron van hinder; ook bij naleving van de normen melden bewoners hinder en slaapklachten. Het rapport gaat over beleving en ervaringen en stelt geen medische diagnoses vast.

Vergelijkbaarheid. Het onderzoek betreft vier bestaande Nederlandse windparken met turbines die aanzienlijk lager zijn dan 280 meter, in een andere ruimtelijke context en zonder de cumulatie met een tweede windpark zoals bij Ondersloot aan de orde is. De uitkomsten geven daarom een beeld van ervaren hinder bij die parken, en geen voorspelling voor Stegeren.

Transparantie over mogelijke belangen bij onderzoek

Binnenlands Bestuur berichtte in 2021 over kritiek van onderzoeker Joris van Hoof op twee RIVM-literatuuronderzoeken uit 2017 en 2020. Volgens Van Hoof maakte het RIVM onvoldoende zichtbaar dat bij een deel van de gebruikte publicaties en bij betrokken beoordelaars mogelijke banden met de windenergiesector bestonden. Hij stelde dat zulke belangen bij de beoordeling van onderzoek uitdrukkelijk vermeld en meegewogen moeten worden.

Het RIVM weersprak dat de windindustrie zijn conclusies had beïnvloed. Volgens het instituut zijn de onderzoeken volgens internationale wetenschappelijke protocollen uitgevoerd, worden publicaties met gemelde belangen niet automatisch uitgesloten en hadden de beoordelaars geen invloed op de conclusies.

Deze discussie bewijst op zichzelf niet dat de conclusies van het RIVM onjuist zijn of dat gezondheidseffecten zijn onderschat. Zij onderstreept wel het belang van volledige openheid over financiering, mogelijke belangenconflicten, de selectie en weging van onderzoeken en de rol van externe beoordelaars.

Het artikel heeft betrekking op de literatuuronderzoeken uit 2017 en 2020. Het mag niet worden verward met het afzonderlijke Nederlandse RIVM-onderzoek naar de relatie tussen windturbinegeluid, hinder en slaapverstoring, waarvan de resultaten eind 2026 worden verwacht.

• Binnenlands Bestuur — ‘Windindustrie beïnvloedde RIVM-onderzoek windturbines’, 27 oktober 2021 ↗ (opent in een nieuw tabblad)
• RIVM — Onderzoek naar windturbinegeluid, hinder en slaapverstoring ↗ (opent in een nieuw tabblad)

Deskundigen, media en belanghebbende bronnen

Daarnaast bestaan er uitgesproken standpunten van individuele deskundigen, journalistieke berichtgeving en publicaties van belanghebbende platforms. Die laten zien welke maatschappelijke discussie er speelt en welke ervaringen bewoners melden, maar zij dragen op deze pagina geen medische conclusie. Deze bronnen staan hieronder apart en in het blok met gerelateerde artikelen.

WindWiki publiceerde in november 2023 een medische reactie op de toenmalige RIVM-factsheet, waarin ernstige hinder, slaapverstoring en het voorzorgsbeginsel volgens de betrokken medici zwaarder moeten meewegen. Dit is een belangen-/praktijkbron en geen peer-reviewed wetenschappelijk onderzoek of officiële richtlijn; het vormt geen zelfstandig bewijs voor ziekte door windturbines. Cijfers over hinder en gezondheid staan in de publicaties van RIVM en WHO.

Onderstaande tabel vat samen wat het internationale onderzoek per onderwerp laat zien, hoe sterk die aanwijzing is en wat er niet uit volgt. De tabel geeft de stand van het onderzoek weer; hij voorspelt niet wat bij Windpark Ondersloot zal optreden.

• Breed erkend — hinder. Het verband tussen blootstelling aan windturbinegeluid en ervaren hinder is consistent vastgesteld. Gemiddeld neemt de kans op hinder toe naarmate de geluidbelasting hoger is.
• Nog niet eenduidig — slaapverstoring. Er zijn zelfgerapporteerde verbanden en onderzoekssignalen. De review uit 2021 vond geen significant effect op de onderzochte objectieve slaapmaten maar noemt de beschikbare studies beperkt; de review uit 2023 meldt een mogelijke relatie maar acht een causaliteitsconclusie niet mogelijk.
• Onvoldoende eenduidig bewijs — overige effecten. Voor hart- en vaatziekten, stofwisselingsstoornissen, mentale gezondheid en cognitieve effecten is volgens het RIVM onvoldoende eenduidig bewijs. Dat betekent niet dat een effect bewezen afwezig is; het betekent dat het beschikbare onderzoek geen conclusie toelaat.
• Laagfrequent geluid en infrageluid. Volgens het RIVM zijn er geen aanwijzingen dat laagfrequent geluid en infrageluid van windturbines andere gezondheidseffecten veroorzaken dan het totale windturbinegeluid. Afzonderlijke onderzoeken die specifieke effecten signaleren, geven wij weer als onderzoekssignaal en niet als vastgesteld gezondheidseffect. Nieuw peer-reviewed onderzoek naar de verspreiding van infrageluid staat op de pagina Geluid. Dat onderzoek gaat over geluidsverspreiding en doet geen uitspraak over gezondheidseffecten.
• Onderzoek dat geen verband vaststelt. Naast onderzoeken die signalen of mogelijke effecten beschrijven, zijn er ook grootschalige studies waarin voor andere gezondheidseffecten dan hinder geen consistent verband met wonen nabij windturbines is vastgesteld. Dat betekent niet dat effecten zijn uitgesloten, maar wel dat de wetenschappelijke literatuur op deze punten geen eenduidig beeld geeft. Wij wegen dergelijk onderzoek met dezelfde maatstaf als onderzoek dat wel signalen beschrijft: het gaat om onderzoek bij bestaande, doorgaans lagere turbines en in andere omstandigheden dan bij Ondersloot.
• Passendheid van de normen. Of de Nederlandse normen passend zijn voor turbines van 280 meter is onderwerp van discussie: de meeste ervaringsgegevens komen van aanzienlijk lagere turbines.
• Geluidsnorm of afstandsnorm. Naast geluidsnormen bestaat bestuurlijke discussie over een minimale afstand tot woningen. Provinciale Staten van Drenthe namen op 1 april 2026 een motie aan die vraagt om ten minste viermaal de tiphoogte tot woningen. Dat is een politieke wens in een andere provincie, geen geldend recht in Overijssel en geen wetenschappelijk bewijs voor gezondheidsschade. Zie afstand tot woningen en cumulatie.

Bij Ondersloot gaat het om vier turbines van 280 meter in een gebied waar al tien turbines van ongeveer 150 meter staan. Ervaringen bij lagere turbines zijn daarom niet zonder meer over te zetten naar deze situatie.

In de door ons gecontroleerde openbare stukken hebben wij voor Windpark Ondersloot geen locatiespecifiek gezondheidsonderzoek aangetroffen. Wij doen hier dan ook geen uitspraak over de uitkomst daarvan.