Natuur en milieu

Adams, Gulka & Williams 2021; Whitby e.a. 2024

Wat is onderzocht?

Operationele beperking en vleermuissterfte bij Noord-Amerikaanse windparken.

Wat was de uitkomst?

Stilstandregelingen verminderen gemiddeld de geschatte vleermuissterfte.

Welke beperkingen gelden?

Regelingen en locaties verschillen; reductie is geen nul sterfte en is geen lokaal verwacht percentage.

Wat betekent dit wel en niet voor Ondersloot 3?

Voor Ondersloot moeten de locatiekeuze, modelaannames, detectiecorrecties, onzekerheidsmarges en afwijzingscriteria vóór verdere besluitvorming projectspecifiek worden vastgesteld.

Lees de bronbespreking en onderbouwing

Deze uitkomst is relevant voor een evenwichtige beoordeling, maar vormt geen projectspecifieke beoordeling van Ondersloot 3.

Welke vogels het betreft

Bij een windpark gaat het niet om ‘de vogels’ als één groep. Onderscheid is nodig tussen standvogels die het gebied het hele jaar gebruiken, broedvogels met vaste nest- of rustplaatsen, vogels die er foerageren en soorten die alleen in het trekseizoen overvliegen. Voor elk van die groepen gelden andere gegevens en andere risico’s.

Waarvan het risico afhangt

Uit onderzoek volgt dat het aanvaringsrisico samenhangt met soortgedrag, gebruikte vlieghoogte ten opzichte van het rotorvlak, weersomstandigheden en zicht, de tijd van dag en jaar, en met de opstelling en afmetingen van de turbines. Grote, langzaam vliegende soorten en soorten die tijdens het jagen naar de grond kijken, worden in de literatuur als kwetsbaarder beschreven.

Een internationale review van 111 geselecteerde publicaties over aanvaringen bij windparken (Marques e.a., 2014) komt tot dezelfde kern: risico ontstaat uit een combinatie van soort-, locatie- en windparkkenmerken. Relevante factoren zijn onder meer gedrag, seizoen, landschap, vliegroutes, voedselbeschikbaarheid, weer, turbinetype, opstelling en verlichting. De review concludeert dat er geen universeel sterftecijfer bestaat en geen enkele maatregel die overal toepasbaar is; locatiekeuze en soortspecifiek onderzoek zijn essentieel. Die conclusie voorspelt niets voor Stegeren, maar bepaalt wel welk onderzoek hier nodig is. De samengevatte studies betreffen overwegend windparken uit eerdere jaren met turbines die aanzienlijk lager zijn dan 280 meter; hoogtes, afstanden en aantallen verschillen per studie en zijn in de review niet uniform vastgelegd.

Wat Nederlands onderzoek liet zien

Een Nederlandse peer-reviewed studie (Krijgsveld e.a., 2009, Ardea) onderzocht gedurende drie maanden in herfst en winter drie Nederlandse windparken met toenmalige turbines van 1,65 MW. De gevonden slachtoffers werden gecorrigeerd voor vindkans en verdwijning. Een relevant resultaat is dat niet alleen nachtelijke seizoenstrekkers, maar ook lokale, overdag actieve vogels onder de gevonden slachtoffers voorkwamen.

De onderzochte turbines, locaties en onderzoeksperiode verschillen van Ondersloot. De gemeten aantallen en risico’s mogen daarom niet naar vier moderne turbines bij Stegeren worden omgerekend. Wij nemen de historische aantallen uit die studie hier dan ook niet over: relevant is de methode en de bevinding dat ook lokale dagactieve vogels in beeld moeten komen. De onderzochte turbines van 1,65 MW zijn aanzienlijk lager dan de onderzoeksvariant van 280 meter voor Ondersloot; hoe rotoroppervlak en rotorhoogte de aanvaringskans bij die afmetingen beïnvloeden, volgt uit deze studie niet.

Gemodelleerd risico is geen gevonden slachtoffer

Een aanvaringsberekening is een model: er wordt met aannames gerekend over aantallen vliegbewegingen, vlieghoogtes, uitwijkgedrag en draaiuren. Een monitoringonderzoek telt gevonden slachtoffers. Beide zijn nuttig, maar zij zijn niet inwisselbaar. Bij kadaveronderzoek geldt bovendien dat lang niet alle slachtoffers worden gevonden: predatoren nemen kadavers mee, begroeiing bemoeilijkt het zoeken en de zoekefficiëntie verschilt per waarnemer en terrein. Zonder correctiefactoren voor vindkans en verdwijnkans onderschat een telling de werkelijke sterfte.

Botsingsmodellen combineren informatie over vogels, vliegbewegingen en turbines met aannames over onder meer uitwijkgedrag. Een review van tien modellen (Johnston e.a., 2016) liet zien dat slechts een deel variabiliteit en onzekerheid expliciet meenam. Een berekende aanvaringskans is daarom een modeluitkomst met aannames en geen telling van toekomstige slachtoffers. Dat maakt zo’n model niet onbruikbaar: het is een hulpmiddel waarvan de aannames controleerbaar moeten zijn.

Een openbaar Ondersloot-onderzoek moet daarvoor minimaal tonen:

• het gebruikte model en de versie daarvan;
• de turbinekenmerken;
• de lokale vogelaantallen;
• de vastgestelde vlieghoogten;
• de rotorzone;
• de gehanteerde vliegsnelheden;
• het gehanteerde uitwijkpercentage;
• de doorgerekende scenario’s;
• een gevoeligheidsanalyse;
• de onzekerheidsmarges.

Waarom wij geen algemeen sterftecijfer overnemen

RVO noemt voor heel Nederland een ordegrootte van ongeveer 50.000 vogelslachtoffers per jaar door windturbines, tegenover ongeveer 2 miljoen door verkeer en ongeveer 18 miljoen door katten. Dat is een landelijk totaal over het gehele turbinepark: zonder uitsplitsing naar soort, locatie, turbinetype, onderzoeksperiode of methode, en met een aanzienlijke onzekerheidsmarge. Het is daarom geen maat voor wat bij vier turbines op deze locatie te verwachten is. Bepalend is welke soorten hier voorkomen en hoe kwetsbaar de betrokken populaties zijn.

Beschermde soorten en vaste plaatsen

Onder de Omgevingswet gelden verboden rond het opzettelijk doden of verstoren van beschermde soorten en rond het beschadigen van voortplantings- of rustplaatsen. Of die verboden hier aan de orde zijn en of daarvoor een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit nodig is, hangt af van welke soorten aanwezig zijn en van de gekozen opstelling. Dat is een projectspecifieke beoordeling door het bevoegd gezag.

Vleermuizen zijn in Nederland beschermd en zijn volgens RVO kwetsbaarder dan vogels: het gaat om kleinere populaties met weinig jongen per jaar, waardoor extra sterfte zwaarder doorwerkt.

Mechanismen

Vleermuizen kunnen door contact met bewegende turbineonderdelen en mogelijk door sterke drukveranderingen rond de rotor omkomen. De relatieve bijdrage van de verschillende mechanismen is niet voor iedere situatie vastgesteld; barotrauma kan daarom niet als dé verklaring voor vleermuissterfte worden gepresenteerd.

Wat Europees onderzoek laat zien

Een Europese review van mogelijke beschermingsmaatregelen (Peste e.a., 2015) bevestigt dat vleermuizen door turbines kunnen omkomen en dat risico en activiteit per soort, seizoen en landschap verschillen. De review benadrukt dat maatregelen de mitigatiehiërarchie moeten volgen: eerst voorkomen, dan beperken, en pas daarna resterende effecten beoordelen of compenseren. Voorkomen door een goede locatiekeuze gaat daarbij vóór operationele beperking of compensatie. De review beoordeelt geen locaties en bepaalt dus niet welke maatregel bij Ondersloot passend is.

Soort, seizoen, weer en landschap

Vooral soorten die hoog en in open lucht jagen of trekken lopen risico. De Zoogdiervereniging beschrijft dat de meeste slachtoffers in de nazomer en herfst vallen, in de trekperiode, en vooral bij relatief warme nachten met weinig wind. Ook het tijdstip in de nacht speelt een rol. Landschapselementen als houtwallen, bosranden en waterlopen worden als foerageer- en vliegroute gebruikt; de ligging daarvan ten opzichte van de turbines is dus relevant.

Dat vleermuisactiviteit niet door één vaste factor wordt bepaald, blijkt ook uit onderzoek met meerjarige akoestische gegevens bij 34 turbines in Frankrijk (Barré e.a., 2023). Activiteit hing daar samen met landschap, weer, seizoen en turbinegebruik, en gecombineerde, locatiespecifieke algoritmen konden blootstelling gerichter beperken dan één algemene vaste drempelwaarde. Het betreft Franse locaties; akoestische activiteit is bovendien niet hetzelfde als een vastgesteld slachtofferaantal, en de studie bepaalt niet welke instellingen voor Ondersloot nodig zijn. Turbinehoogtes en afstanden tot bebouwing konden wij uit de publicatie niet vaststellen; het gaat om bestaande parken met turbines die naar verwachting lager zijn dan 280 meter.

Stilstand als mogelijke maatregel

Een veelgebruikte maatregel is stilstand bij specifieke omstandigheden: de turbine draait niet bij combinaties van seizoen, tijdstip, temperatuur en lage windsnelheid waarbij veel vleermuisactiviteit wordt verwacht. Het verschil tussen een generieke stilstandvoorziening en een locatiespecifiek voorschrift is wezenlijk: pas wanneer de drempelwaarden, de periode en de controle in een besluit of vergunningvoorschrift staan, is de maatregel juridisch afdwingbaar en toetsbaar.

Voor Ondersloot is nog geen openbare soort- en locatiespecifieke beoordeling beschikbaar waaruit blijkt welke vleermuissoorten, vliegroutes en risicoperioden kunnen worden geraakt en of een onaanvaardbaar aanvaringsrisico kan worden uitgesloten.

Tijdens de aanleg

De aanlegfase brengt tijdelijke effecten mee: grondwerk en heien, zwaar transport, tijdelijke werkterreinen, bouwverlichting en menselijke aanwezigheid. Of dit tot verstoring van broedende of rustende dieren leidt, hangt vooral af van de planning ten opzichte van kwetsbare periodes.

Permanente veranderingen in het terrein

Blijvend zijn de funderingen, de kraanopstelplaatsen, verharde toegangswegen en de kabeltracés naar het aansluitpunt. Die ingrepen veranderen bodem, waterhuishouding en vegetatie op de betrokken percelen en kunnen doorwerken op soorten die daaraan gebonden zijn.

Verstoring en gebiedsvermijding

Beweging van de rotor, geluid, onderhoudsverkeer en menselijke activiteit kunnen ertoe leiden dat dieren de directe omgeving minder of niet meer gebruiken. Het gebied gaat dan niet fysiek verloren, maar wordt in de praktijk kleiner. Hoe groot zo’n vermijdingszone bij Ondersloot kan zijn, volgt niet betrouwbaar uit algemene studies. Dat moet vóór verdere besluitvorming met actueel lokaal veldonderzoek, een nulmeting, soortspecifieke gegevens en controleerbare onzekerheidsmarges worden beoordeeld.

Een systematische review naar verplaatsing van vogels, vleermuizen en landzoogdieren bij windparken op land (Tolvanen e.a., 2023) vond in een aanzienlijk deel van de onderzochte gevallen aanwijzingen voor vermijding of verplaatsing, maar de uitkomsten en afstanden verschilden sterk tussen soorten en studies. Wij gebruiken die percentages nadrukkelijk niet als lokale kans voor Ondersloot, en de gevonden afstanden zijn geen Nederlandse wettelijke afstandsnorm. Er valt geen algemene verstoringsafstand uit af te leiden; de review onderstreept juist de noodzaak van soort- en locatiespecifiek onderzoek vóór verdere besluitvorming. Turbinehoogte en parkomvang verschillen sterk tussen de opgenomen studies en zijn niet per geval vastgelegd; ook daarom zijn de gevonden afstanden niet naar turbines van 280 meter bij Ondersloot te vertalen.

Doorsnijding van routes en barrièrewerking

Een lijnopstelling kan dwars op een vlieg- of trekroute staan. Dieren wijken dan uit, wat extra energie kost en de verbinding tussen leefgebieden kan verzwakken. Of dat hier speelt, hangt af van de ligging van routes ten opzichte van de uiteindelijke posities.

Wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van windparken op vogels (Drewitt & Langston, 2006) beschrijft dat vogels lokale routes en trekroutes kunnen aanpassen. Reacties lopen uiteen van kleine veranderingen in hoogte of richting tot grotere omwegen, afhankelijk van soort, type beweging, turbineopstelling, seizoen, tijdstip, weer en windrichting. Barrièrewerking kan zo extra vliegafstand en extra energiegebruik veroorzaken. Hoe groot dat hier zou zijn, is zonder lokale gegevens niet vast te stellen.

Zweefvliegende vogels: een illustratief voorbeeld

Voor zweefvliegende trekvogels is dit soortspecifiek onderzocht: bij zwarte wouwen in een migratiecorridor bij Gibraltar bleek geschikt zweefgebied rond turbines minder te worden gebruikt (Marques e.a., 2020, Journal of Animal Ecology). Die gevonden afstand is geen grenswaarde voor rode wouwen en zeker niet voor Stegeren. Het voorbeeld laat vooral zien waarom routegebruik en geschikt zweefgebied hier lokaal onderzocht moeten worden.

Verlichting hangt hiermee samen: obstakelverlichting is verplicht en kan nachtactieve soorten beïnvloeden. De regels en de mogelijkheden om te dimmen of naderingsdetectie te gebruiken beschrijven wij op de pagina Landschap, recreatie en leefomgeving, waar ook de visuele en recreatieve kant aan de orde komt.

Cumulatie met De Veenwieken en andere ontwikkelingen

Concrete nadelige effecten op landbouwhuisdieren zijn bij Ondersloot niet vastgesteld. Volgens lokale gebiedskennis worden in en rond het onderzoeksgebied koeien en paarden gehouden. Deze informatie moet bij de onderzoeksopzet worden gecontroleerd en ruimtelijk worden geïnventariseerd, zonder persoonsgegevens of informatie over individuele eigenaren openbaar te maken. In een eventuele NRD en in het MER moet worden bepaald welke effecten en blootstellingsroutes redelijkerwijs onderzocht moeten worden.

Wat zegt onderzoek? Volgens het Europese referentiecentrum voor dierenwelzijn van herkauwers en paarden (EURCAW) ontbreekt wetenschappelijke kennis die rechtstreeks gaat over runderen en windturbines; aanbevolen afstanden zijn daarom niet bekend. EURCAW, oktober 2024 ↗ (opent in een nieuw tabblad) Een Spaans literatuuroverzicht noemt geluid, slagschaduw, laagfrequent geluid en infrageluid als mogelijke stressbronnen voor grazend vee, en wijst op het beperkte aantal studies. Blanco-Penedo e.a., 2024 ↗ (opent in een nieuw tabblad) Het Franse nationale paardeninstituut IFCE beschrijft voor turbines van ongeveer 150 meter vooral schrikreacties en geen aangetoonde lichamelijke schade; vermoede gevolgen van infrageluid bij paarden zijn in later onderzoek niet bevestigd. IFCE, 2022 ↗ (opent in een nieuw tabblad) In de op deze pagina aangehaalde bronnen is geen onderzoek opgenomen naar landbouwhuisdieren bij reguliere windturbines met een tiphoogte rond 280 meter.

Relevante onderzoeksvragen kunnen onder meer gaan over:

• geluid en laagfrequent geluid;
• slagschaduw en verlichting;
• veranderingen in gedrag en stressindicatoren;
• voortplanting, gezondheid en productie.

Daarbij is onderscheid nodig tussen effecten die wetenschappelijk zijn aangetoond, signalen uit de praktijk en veronderstellingen die nog niet zijn onderzocht. Een nulmeting van de bestaande situatie, een inventarisatie van beschikbare praktijksignalen en een onafhankelijke beoordeling van de wetenschappelijke kennis moeten vóór verdere besluitvorming duidelijk maken welke risico’s aannemelijk, onzeker of niet onderbouwd zijn.

Onderstaande onderzoeken en methoden worden hier uitsluitend besproken om de risico’s, beperkingen en onzekerheden vóór verdere besluitvorming te kunnen beoordelen. Zij vormen geen vervanging voor een volledige projectspecifieke ecologische beoordeling met vooraf vastgelegde afwijzingscriteria.

Onderstaande onderzoeken en praktijkvoorbeelden laten zien welke ecologische risico’s, modelbeperkingen en onzekerheden vóór verdere besluitvorming moeten worden beoordeeld. Zij bewijzen niet dat de gevolgen voor Ondersloot aanvaardbaar zijn.

• soort- en locatiespecifiek veldonderzoek in alle relevante seizoenen;
• inventarisatie van broed-, rust-, foerageer- en vliegroutes;
• voorzichtige aanvarings- en verstoringsberekeningen per relevante soort;
• een cumulatieve beoordeling samen met De Veenwieken;
• vooraf vastgelegde criteria voor onaanvaardbare ecologische effecten.

Wat onderzoek zegt over de werking van stilstand

Een meta-analyse van 36 vergelijkingen uit 17 Noord-Amerikaanse windparken (Adams, Gulka & Williams, 2021) laat zien dat operationele beperking de geschatte vleermuissterfte gemiddeld verminderde. De onderzoeken verschilden in locatie, regeling en onderzoeksopzet, en de exacte relatie tussen een hogere startsnelheid en extra reductie bleef onzeker. Een overzicht van tien jaar curtailmentonderzoek (Whitby e.a., 2024) komt tot eenzelfde beeld. Wij nemen die reductiepercentages hier niet over als verwachting voor Stegeren: het zijn uitkomsten van een Noord-Amerikaanse steekproef, bij windparken met turbines die aanzienlijk lager zijn dan 280 meter en in een ander landschap en ander soortenspectrum.

Er is nog weinig gemeten praktijkervaring bij bestaande reguliere onshoreturbines van 280 meter of hoger. Voorafgaand model- en locatieonderzoek blijft mogelijk, maar moet duidelijk worden onderscheiden van meetgegevens van reeds operationele turbines. Bekijk de actuele inventarisatie van turbines van deze hoogte →

Studies bij bestaande windparken laten zien dat de geschatte vleermuissterfte onder bepaalde omstandigheden kan worden verminderd, maar bewijzen niet dat de ecologische gevolgen van Ondersloot aanvaardbaar zijn. Voor Ondersloot moeten de aanwezige soorten, vliegroutes, risicoperioden, modelaannames en cumulatieve gevolgen vóór verdere besluitvorming projectspecifiek worden beoordeeld. Wanneer ernstige schade niet kan worden uitgesloten of een onaanvaardbaar risico resteert, kan het plan niet verder.

Kadaveronderzoek en detectiegrenzen

Het aantal gevonden slachtoffers is niet automatisch gelijk aan de werkelijke sterfte. Een betrouwbare schatting moet onder meer rekening houden met vindkans, verwijdering door aaseters of ontbinding, zoekfrequentie en het deel van het gebied dat daadwerkelijk is onderzocht (Korner-Nievergelt e.a., 2011; Huso, 2011). Voor die correcties bestaat gestandaardiseerde methodiek, waaronder de USGS-software GenEst.

• een nulwaarneming bewijst niet automatisch nul sterfte;
• resultaten moeten met detectiecorrecties en onzekerheidsmarges worden gepubliceerd;
• zoekefficiëntie kan verschillen tussen kleine vleermuizen en grotere vogels;
• onderzoeksresultaten zijn moeilijk vergelijkbaar als de methoden verschillen.

Op deze pagina onderscheiden wij algemene onderzoekskennis, praktijkervaring bij bestaande windparken en projectspecifieke informatie. Algemene maatregelen uit literatuur of praktijk elders bewijzen niet dat de gevolgen voor Ondersloot aanvaardbaar zijn. Voor Ondersloot ontbreekt nog een openbare projectspecifieke ecologische beoordeling met definitieve turbinegegevens, controleerbare onzekerheidsmarges en vooraf vastgelegde afwijzingscriteria.