Veiligheid en calamiteiten

Veiligheid is geen apart hoofdstuk dat naar keuze kan worden toegevoegd: het hoort bij een windpark tot de verplichte onderdelen van de plan- en vergunningbeoordeling. De verschillende risico’s worden daarbij afzonderlijk onderzocht. Brand, ijsafworp, onderdeelbreuk, bereikbaarheid voor hulpdiensten en de afstand tot wegen, leidingen en gebouwen zijn allemaal eigen vragen met eigen rekenregels.

Dat er een risico wordt berekend, betekent niet dat een incident waarschijnlijk is. Een risicoberekening zegt hoe klein de kans op een ongeval op een bepaalde plek mag zijn en welke gebouwen daarom binnen of buiten een contour moeten liggen. Het is een toetsing vooraf, geen voorspelling.

Voor Windpark Ondersloot zijn de definitieve turbineposities, het turbinetype en een veiligheidsrapport voor deze locatie niet openbaar. Zolang die gegevens ontbreken, kan niemand — ook wij niet — zeggen welke woningen, wegen of terreinen binnen welke zone liggen. Op deze pagina staat daarom wat moet worden onderzocht en wat wij niet openbaar hebben aangetroffen.

Onderstaande tabel zet de onderwerpen op een rij die bij een windpark van deze omvang aan de orde komen. In de laatste kolom staat de status voor Ondersloot: Nog niet openbaar vastgesteld wanneer het onderwerp bij een aanvraag hoort maar wij er geen openbaar stuk over vonden, en Te onderzoeken wanneer ook nog niet vaststaat óf en in welke vorm het hier speelt.

De regels komen van het Rijk. Het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) wijst het exploiteren van een windturbine aan als milieubelastende activiteit en stelt daaraan inhoudelijke eisen, onder meer over veiligheid, onderhoud en het melden van ongewone voorvallen. Het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) bevat de grenswaarden voor het plaatsgebonden risico waaraan een besluit over de locatie moet worden getoetst.

Bevoegd gezag is in dit geval niet de gemeente. De provincie Overijssel voert de regie op dit project; wat dat betekent staat op de pagina’s NRD, MER en projectbesluit en Provincie Overijssel.

Plaatsgebonden risico in gewone taal

Het plaatsgebonden risico is de kans dat iemand die het hele jaar onbeschermd op een bepaalde plek zou verblijven, overlijdt door een ongeval met de installatie. Rond die kanswaarden worden contouren op de kaart getekend. Gebouwen en locaties worden ingedeeld als kwetsbaar (bijvoorbeeld woningen, scholen en zorggebouwen), beperkt kwetsbaar (bijvoorbeeld kleinere bedrijfsgebouwen) of geen van beide. Per categorie geldt een andere toetsingswaarde.

De afstanden volgen uit een berekening, niet uit een vuistregel. De landelijk gebruikte rekenmethode is de Handreiking Risicozonering Windturbines uit 2020. Die methode gebruikt onder meer het turbinetype, de rotordiameter, de bladmassa, het toerental en de faalkansen van de fabrikant. Tiphoogte alleen is dus onvoldoende: twee turbines met dezelfde hoogte kunnen verschillende werpafstanden hebben.

Bij brand in een gondel, mast of transformator is blussen op grote hoogte in de praktijk niet mogelijk. Het optreden van de brandweer richt zich dan op het afzetten van de omgeving, het voorkomen van brandoverslag door vallende delen en het veilig spanningsloos maken van de installatie. Het NIPV beschrijft dat uitgangspunt en de bijbehorende voorbereiding in de Kennisbundel Windturbines.

Bij de voorbereiding horen in ieder geval:

• automatische detectie en automatische uitschakeling bij storing of brand;
• bereikbaarheid van zowel de turbine als het transformatorstation;
• bluswatervoorziening op of nabij de opstelplaats;
• een vooraf bekende afzettingsafstand bij vallende brandende onderdelen;
• vaste communicatielijnen met de meldkamer en met omwonenden;
• aandacht voor berm- en natuurbrand wanneer de omgeving in droge periodes gevoelig is;
• melding, registratie en evaluatie van ieder incident;
• afspraken met Veiligheidsregio IJsselland over optreden en oefenen.

Welke van deze voorzieningen Pure Energie voor Ondersloot kiest, staat niet vast. Wij hebben daarover geen openbaar document gevonden.

Bij vorst in combinatie met vocht kan zich ijs op de bladen vormen. Twee situaties worden onderscheiden: ijsval, waarbij ijs bij een stilstaande turbine recht naar beneden valt, en ijsafworp, waarbij een draaiende rotor stukken ijs wegslingert. De afstand die daarbij hoort, hangt af van hoogte, rotordiameter en toerental en wordt met dezelfde risicomethodiek benaderd.

• detectie van onbalans of ijsaangroei en automatische stilstand;
• de afstand tot wegen, fietspaden, erven en vrij toegankelijke terreinen;
• waarschuwing ter plaatse en, zo nodig, tijdelijke afzetting;
• registratie van stilstandmomenten, zodat achteraf controleerbaar is wat gebeurde.

Buitenlandse richtlijnen hanteren soms eigen vuistregels voor ijsafworpafstanden. Die gelden hier niet als Nederlandse norm en nemen wij daarom niet over.

Grote windturbines worden ontworpen en gecertificeerd volgens internationale normen, met beveiligingen tegen overtoerental en een noodstopvoorziening. De veiligheid daarna hangt af van onderhoud, periodieke inspectie en toezicht. Bij het Bal hoort ook een plicht om ongewone voorvallen te melden bij het bevoegd gezag.

Voor de beoordeling van de omgeving wordt gerekend met werpafstanden bij nominaal toerental en bij overtoerental. Vervolgens wordt bekeken welke objecten binnen die afstanden liggen. Dat is een projectspecifieke berekening met de gegevens van het gekozen type.

Wij gebruiken incidenten bij andere windparken niet om een kans voor Ondersloot te voorspellen. Zij tonen hooguit welke vraag vooraf beantwoord moet zijn.

Een projectspecifiek calamiteitenplan moet voor hulpdiensten en omwonenden controleerbaar maken wie wat doet. Minimaal horen daarin:

• contactgegevens en verantwoordelijkheden, dag en nacht bereikbaar;
• de exacte toegangswegen per turbine, met draagkracht en breedte;
• sleutel- en toegangssystemen tot terrein, mast en station;
• de locatie van hoofdschakelaars en de procedure om spanningsloos te maken;
• coördinaten en een eenduidige identificatie per turbine;
• verzamelplaatsen en vooraf bepaalde afzettingsafstanden;
• de wijze waarop omwonenden bij een incident worden geïnformeerd;
• procedures voor brand, ijsvorming, onderdeelbreuk en lekkage van olie;
• oefeningen met de hulpdiensten;
• een incidentenregister;
• actualisering zodra turbinetype of opstelling wijzigt.

Wij schrijven niet dat zo’n plan ontbreekt. Wat wij kunnen vaststellen is dat wij geen openbaar calamiteitenplan voor Ondersloot hebben gevonden en evenmin een openbaar advies van Veiligheidsregio IJsselland over dit project.

Wij gebruiken op alle gevolgenpagina’s dezelfde vijf trappen: een maatregel is mogelijk, onderzocht in een projectrapport, voorgesteld door de initiatiefnemer, juridisch vastgelegd in een besluit of vergunning, of aantoonbaar toegepast en gecontroleerd.

Alle genoemde maatregelen staan voor Ondersloot op de eerste trap. Wij zetten geen maatregel hoger dan uit openbare documenten volgt; zodra een onderzoek of vergunningstuk verschijnt, passen wij dit aan.

Deze vragen stellen wij aan de provincie Overijssel, de gemeenten Ommen en Hardenberg, Pure Energie, Veiligheidsregio IJsselland en de betrokken net- en leidingbeheerders. Zij staan ook op Openstaande vragen.

• Wanneer wordt de projectspecifieke veiligheidsanalyse gepubliceerd?
• Welk turbinetype en welke technische gegevens worden daarbij gebruikt?
• Welke woningen, wegen, leidingen en andere objecten liggen binnen de onderzochte zones?
• Wordt Veiligheidsregio IJsselland vooraf om advies gevraagd?
• Wordt dat advies volledig openbaar gemaakt?
• Hoe worden ijsvorming, brand en onderdeelbreuk gedetecteerd en geregistreerd?
• Hoe worden inwoners bij een incident geïnformeerd?
• Wie is aansprakelijk bij schade en hoe is dat verzekerd?
• Worden incidenten en stilstanden openbaar geregistreerd?
• Wordt cumulatie met De Veenwieken bij de veiligheidsbeoordeling betrokken?
• Hoe wordt bij onderhoud, reparatie, zagen en afvoeren van glas- of koolstofvezelcomposieten veilig gewerkt, en wie ziet daarop toe?

Stofvorming bij het zagen of machinaal bewerken van composieten is vooral een arbeidsveiligheids- en uitvoeringsvraagstuk bij onderhoud, reparatie en sloop. Het is geen aanwijzing dat normale slijtage van een draaiend rotorblad hetzelfde risico oplevert als zagen, en het is geen vergelijking met asbest. Wat bekend is over slijtage en verwerking van rotorbladen staat bij Materialen, slijtage en einde levensduur.

Voorbeelden van brand en andere incidenten bij windturbines elders staan uitgewerkt op Praktijkvoorbeelden — veiligheid en bestrijdbaarheid, waaronder een turbinebrand in Nieuwleusen en een brand na vermoedelijke blikseminslag in Texas.