Slagschaduw

Slagschaduw ontstaat wanneer draaiende rotorbladen periodiek het zonlicht onderbreken. Of en wanneer dat bij een woning gebeurt, hangt af van de zonstand, de bewolking, de windrichting, de turbinepositie, de rotorafmetingen, de afstand en de ligging van ramen en verblijfsruimten.

Een theoretische slagschaduwberekening is niet hetzelfde als de werkelijk optredende slagschaduw. Een automatische stilstandvoorziening kan de belasting beperken, maar de effectiviteit hangt af van correcte invoer, juiste instellingen, werkende sensoren, registratie en handhaving.

Internationaal is slagschaduw aanzienlijk minder onderzocht dan geluid. Er bestaat brede overeenstemming dat de periodieke lichtwisseling als hinderlijk kan worden ervaren, maar er is geen omvangrijke internationale onderzoeksbasis over gezondheidseffecten op langere termijn. Dat betekent niet dat effecten zijn uitgesloten; het betekent dat er weinig onderzoek is waarop een uitspraak kan worden gebaseerd. Ook internationaal geldt dat de werkelijke belasting per woning wordt bepaald door berekening en meting ter plaatse, niet door algemene onderzoeksresultaten.

Voor Windpark Ondersloot zijn projectspecifieke berekeningen nodig. Ook De Veenwieken moet in een cumulatieve beoordeling worden betrokken waar woningen door beide windparken kunnen worden geraakt. Wij nemen op deze pagina bewust geen uren of minuten voor concrete woningen op zolang die niet uit een openbaar controleerbaar rapport volgen.

Staat de zon achter een draaiende windturbine, dan schuift de schaduw van de rotorbladen over de omgeving. Omdat de bladen ronddraaien, wisselt licht en schaduw elkaar snel af. Dat ritmische onderbreken is het verschil met gewone, statische schaduw van een gebouw of boom: die staat stil en verplaatst zich alleen langzaam met de zon mee.

Slagschaduw bij een woning kan optreden wanneer de zon relatief laag staat en de woning in de schaduwbaan van de rotor ligt. Dat gebeurt daarom op vaste momenten van de dag en op vaste perioden in het jaar, vooral in de ochtend en de avond en in de winterhelft van het jaar wanneer de zon lager blijft.

De frequentie van de flikkering hangt af van de draaisnelheid van de rotor en het aantal rotorbladen: bij drie bladen passeert per omwenteling drie keer een blad de zon. Grote turbines draaien langzamer dan kleine, waardoor de flikkering trager is maar de schaduw verder reikt.

Zichtbaarheid van een turbine is iets anders dan slagschaduw. Een turbine kan vanaf een woning goed zichtbaar zijn zonder dat er ooit slagschaduw op die woning valt, en andersom kan schaduw vallen op een plek waar de turbine niet als beeldbepalend wordt ervaren.

Internationaal is de zichtbaarheid van turbines wel systematisch onderzocht. Freiberg, Schefter, Hegewald en Seidler (2019) vatten in een systematische review het onderzoek samen naar de invloed van zichtbare windturbines op de gezondheid van omwonenden. In de samengevatte studies rapporteert circa 6% van de omwonenden ernstige hinder door slagschaduw en circa 6% ernstige hinder door het veranderde uitzicht; daarnaast beschrijft de review een samenhang tussen deze visuele factoren en slaapklachten.

Deze uitkomsten zijn een samenvatting van overwegend observationeel onderzoek elders. Zij tonen geen oorzakelijk verband aan, onderbouwen geen ziekteclaim en zijn geen voorspelling van wat bij Windpark Ondersloot zou optreden. Wat er in Stegeren werkelijk gebeurt, hangt af van een berekening per woning en van afdwingbare stilstandvoorzieningen.

Vergelijkbaarheid. De onderliggende studies dateren overwegend uit de jaren vóór 2019 en betreffen bestaande windparken met turbines die aanzienlijk lager zijn dan de voor Ondersloot beoogde turbines van 280 meter. Turbinehoogte en afstand tot woningen konden wij per onderliggende studie niet vaststellen, terwijl de duur en reikwijdte van slagschaduw juist sterk van rotorafmeting, hoogte en afstand afhangen. De genoemde percentages zijn daarom niet één-op-één naar Stegeren te vertalen — niet in gunstige en niet in ongunstige richting.

Over hinderbeleving en gezondheid doen wij op deze pagina geen uitspraken. Wat onderzoek daarover wel en niet aantoont, staat op de pagina Gezondheid.

De tabel zet de factoren op een rij die de berekende en de werkelijk optredende slagschaduw bepalen, met daarbij welke gegevens voor Ondersloot nodig zijn om die factor in te vullen.

Vier soorten gegevens die vaak door elkaar lopen

• Astronomisch maximaal mogelijke slagschaduw: de uitkomst als de zon altijd zou schijnen en de turbine altijd zou draaien. Dit is een bovengrens, geen verwachting.
• Statistisch verwachte slagschaduw: de bovengrens gecorrigeerd met langjarige gegevens over zonneschijnduur, windrichting en draaiuren. Dit is het getal dat meestal in rapporten staat.
• Werkelijk geregistreerde slagschaduw: wat na ingebruikname daadwerkelijk optreedt, alleen bekend als er wordt geregistreerd.
• Vergunde of toegestane belasting: de grenswaarde die in een besluit of voorschrift is vastgelegd, met de bijbehorende stilstandverplichting.

Daarnaast bestaat er geregistreerde stilstand: het logboek waaruit blijkt wanneer en hoe lang de turbine vanwege slagschaduw is stilgezet. Dat is de enige manier om achteraf te controleren of de regeling ook echt heeft gewerkt.

Wat in een openbaar slagschaduwrapport zichtbaar moet zijn

• het gebruikte rekenmodel en de versie daarvan;
• de turbinekenmerken: posities, ashoogte, tiphoogte en rotordiameter;
• de receptorpunten: welke woningen en gevoelige objecten zijn doorgerekend;
• de gehanteerde ramen, geveloriëntaties en verblijfsruimten;
• de terreingegevens en de hoogteligging;
• de meteorologische gegevens en het meetstation waarop die zijn gebaseerd;
• de bestaande en geplande turbines die zijn meegenomen;
• de cumulatie, in het bijzonder met De Veenwieken;
• de onzekerheden en de gevoeligheid voor de belangrijkste aannames;
• eventuele correcties voor afschermende objecten en begroeiing;
• het gehanteerde stilstandscenario;
• kaarten en tabellen met de uitkomst per woning of gevoelig object.

Zolang zo’n rapport voor Ondersloot niet openbaar is, nemen wij geen uren of minuten per woning op en maken wij ook geen eigen berekening.

Juridische stand van zaken gecontroleerd op 8 augustus 2026 aan de hand van RVO, IPLO en de Helpdesk Wind op Land.

De historische regeling: zeventien dagen en twintig minuten

De bekende formulering — een stilstandvoorziening is nodig wanneer slagschaduw gemiddeld meer dan zeventien dagen per jaar gedurende meer dan twintig minuten per dag op een gevel met ramen van een gevoelig gebouw kan vallen — komt uit de eerdere landelijke windturbinebepalingen. Die regel werkte als algemene rijksregel die rechtstreeks op windturbines van toepassing was.

Volgens IPLO en RVO geldt die regeling nu nog voor één of twee losse turbines, via het tijdelijke deel van het omgevingsplan, en via de overbruggingsregeling voor bestaande windparken van drie of meer turbines. Het is uitdrukkelijk een historische regeling en niet automatisch de definitieve norm voor een nieuw windpark van vier turbines zoals Ondersloot.

Waarom de landelijke norm niet zomaar geldt

De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State oordeelde op 30 juni 2021 in de zaak over Windpark Delfzijl Zuid Uitbreiding (ECLI:NL:RVS:2021:1395) dat voor de algemene landelijke windturbinebepalingen een planmilieueffectrapportage had moeten worden gemaakt. Die bepalingen mogen daarom niet zonder meer worden toegepast op windparken van drie of meer turbines. RVO schrijft dat een initiatiefnemer van een nieuw windpark zich niet meer op die oude landelijke normen mag baseren en dat gemeenten en provincies zelf normen vaststellen, op basis van onderzoek naar de situatie op die locatie.

Overbruggingsregeling voor bestaande parken

Voor bestaande windparken van drie of meer turbines geldt een overbruggingsregeling. Die liep tot en met 31 december 2026; volgens de Helpdesk Wind op Land (update 13 juli 2026) wordt zij verlengd tot en met 31 december 2027, waarover de Raad van State formeel nog adviseert. Deze regeling gaat over bestaande parken en niet over een nieuw te vergunnen windpark.

Nieuwe landelijke bepalingen: ontwerp, nog niet geldend

Het Rijk werkt aan het Besluit windturbines leefomgeving, met regels over onder meer geluid, slagschaduw, lichtschittering en externe veiligheid. In het ontwerpbesluit van 12 oktober 2023 is voor slagschaduw een norm voorgesteld van maximaal 6 uur per jaar met een maximum van 20 minuten per dag, in combinatie met een automatische stilstandvoorziening en een logboek. Dit is een ontwerpnorm die nog kan wijzigen. De Helpdesk Wind op Land meldt op 13 juli 2026 dat inwerkingtreding per 1 januari 2027 niet haalbaar is en dat het besluit daarna nog aan beide Kamers wordt aangeboden. De bredere landelijke context staat op de pagina Landelijke overheid.

Provinciaal, gemeentelijk en projectniveau

Wij hebben geen provinciale of gemeentelijke slagschaduwnorm gevonden die specifiek voor dit zoekgebied is vastgesteld. Voor nieuwe windparken van drie of meer turbines bepaalt het bevoegd gezag de norm, binnen de instructieregels van het Besluit kwaliteit leefomgeving, en legt die vast in het omgevingsplan, een maatwerkvoorschrift of de vergunning. De concrete voorschriften voor Ondersloot kunnen dus pas in die besluitvorming ontstaan en moeten worden gemotiveerd.

Hoe zo’n voorziening in beginsel werkt

Een stilstandvoorziening is software in de turbinebesturing. Op basis van vooraf berekende risicomomenten per woning weet het systeem op welke dagen en tijdstippen schaduw op een gevoelig object kan vallen. Meet een sensor op dat moment voldoende zonneschijn, en staat de zon op de berekende positie terwijl de turbine draait, dan wordt de turbine automatisch stilgezet. Zodra het risicomoment voorbij is of de zon achter bewolking verdwijnt, kan de turbine hervatten. Van elke stilstand en gebeurtenis hoort een registratie te worden bijgehouden.

Controlepunten die openbaar zouden moeten zijn

• welke woningen en gevoelige objecten in het systeem zijn opgenomen;
• welke coördinaten, gevel- en raamgegevens daarbij zijn gebruikt;
• welke norm of grenswaarde als drempel is ingesteld;
• wie toegang heeft tot de registraties;
• hoe lang die registraties worden bewaard;
• hoe bewoners een melding of klacht kunnen doen en wat daarmee gebeurt;
• hoe het bevoegd gezag de werking controleert;
• hoe foutieve instellingen worden gecorrigeerd en met terugwerkende kracht getoetst;
• welke gevolgen aan een overschrijding worden verbonden;
• of jaarlijkse rapportages openbaar worden gemaakt.

RVO beschrijft dat bijna alle windturbines volgens de vergunning zo’n voorziening moeten hebben en dat een initiatiefnemer in overleg met het bevoegd gezag ook kan kiezen om alle slagschaduw te voorkomen. Een stilstandvoorziening voorkomt niet uit zichzelf alle slagschaduw: zij begrenst de belasting tot de ingestelde drempel. Alleen als een voorschrift daadwerkelijk nul slagschaduw verlangt en de uitvoering dat ondersteunt, kan van volledige voorkoming sprake zijn. Voor Ondersloot is geen stilstandregeling openbaar vastgelegd.

Een woning ervaart de som van alle schaduw, niet de bijdrage per windpark. Afhankelijk van de ligging kunnen woningen tussen Stegeren en De Veenwieken schaduw ontvangen van turbines van beide parken, op verschillende momenten van de dag en van het jaar: bijvoorbeeld het ene park in de ochtend en het andere in de avond.

Beide parken hebben afzonderlijke exploitanten en dus afzonderlijke stilstandsystemen. Het risico is dat ieder project alleen zijn eigen bijdrage beoordeelt en binnen de eigen norm blijft, terwijl de bewoner de optelsom ondervindt. Daarom is per relevante woning één cumulatief overzicht nodig, met afstemming van de berekeningen én van de registraties.

Cumulatie mag daarbij niet zomaar worden aangenomen. Of een woning daadwerkelijk door beide parken kan worden geraakt, is een geografische en rekenkundige vraag: dat volgt uit de posities, de afmetingen en de zonstand, niet uit de indruk dat beide parken ‘in de buurt’ liggen. De ligging van de buurtschappen ten opzichte van beide opstellingen staat op de pagina Stegeren, omgeving & landschap.

Zonder definitieve turbinegegevens is geen betrouwbare afstands- of urenberekening te maken. Wij maken die daarom niet en nemen ook geen kaart op die de indruk zou wekken een officiële projectspecifieke slagschaduwkaart te zijn. Wel is duidelijk welke gegevens nodig zijn voordat iemand een uitspraak over slagschaduw per woning kan doen.

• de definitieve coördinaten van alle turbines;
• ashoogte, tiphoogte en rotordiameter van het gekozen turbinetype;
• een lijst van relevante woningen en andere gevoelige objecten;
• de raamoriëntaties en verblijfsruimten van die objecten;
• het gebruikte rekenmodel en de versie;
• de meteorologische gegevens en het gehanteerde meetstation;
• De Veenwieken als bestaande bron in dezelfde berekening;
• de voorgenomen stilstandregeling met drempelwaarden;
• het controle- en rapportageprotocol na ingebruikname.

Ter illustratie, zonder projectspecifieke pretentie: bij grotere turbines reikt de schaduw verder dan bij lagere, omdat de schaduw van een hoger rotorvlak bij een lage zonstand over een grotere afstand op de grond terechtkomt. Hoe ver dat bij Ondersloot precies is, hangt af van de uiteindelijke afmetingen en posities. Die staan beschreven, voor zover openbaar, op de pagina Windpark Ondersloot.